Księga II, Rozdział 100
Że substancje oddzielone poznają rzeczy poszczególne
Ponieważ obrazy rzeczy w rozumie substancji oddzielonej są powszechniejsze, niż w naszym rozumie, i skuteczniej przez nie można coś poznawać, poznają zatem substancje oddzielone przez obrazy rzeczy materialnych nie tylko rzeczy materialne, wedle pojęcia rodzaju lub gatunku, tak jak nasz rozum, lecz także wedle ich natury indywidualnej.
Skoro bowiem gatunki rzeczy istniejących w rozumie muszą być niematerialne, nie mogą one, o ile istnieją w naszym umyśle, być początkiem poznania rzeczy poszczególnych, wyosobnionych przez materię, dlatego, że nasze idee poznawcze mają moc tak ograniczoną, że jedna prowadzi tylko do poznania czegoś jednego. Stąd, skoro obrazy natury rodzaju nie mogą przywieść do poznania rodzaju i różnicy, by przez nią poznać gatunek, to obraz natury gatunku nie może przywieść do poznania pierwiastków wyosabniających, które są pierwiastkami materialnymi, by przez nie można poznać osobnika w jego wyosobnieniu. Obraz zaś rozumu substancji oddzielonej, skoro jest powszechniejszy, jeden i niematerialny, może doprowadzić do poznania pierwiastków gatunku i pierwiastków wyosabniających, tak, że substancja oddzielona może przezeń poznawać swoim rozumem nie tylko naturę rodzaju i gatunku, lecz także naturę osobnika. Nie wynika stąd także, by forma, przez którą poznaje, była materialną, lub by takie formy były nieskończone, wedle liczby osobników.
Co więcej. Co może władza niższa, może także władza wyższa, lecz doskonalej. Stąd władza niższa działa wieloma sposobami, a władza wyższa działa tylko jednym. Im zaś władza jest wyższa, tym bardziej zbiera i łączy; naodwrót zaś niższa władza rozdziela i powiela, stąd widzimy, że różne rodzaje przedmiotów zmysłowych, które poznaje pięć zmysłów zewnętrznych, ujmuje jedna władza zmysłu wspólnego. Dusza ludzka jest zaś niższą co do porządku natury od substancji oddzielonej. Poznaje zaś rzeczy powszechne i poszczególne przez dwa pierwiastki, mianowicie przez zmysł i umysł. Substancja więc oddzielona, która jest wyższa, poznaje jedne i drugie wyższym sposobem, przez jeden pierwiastek, mianowicie przez umysł.
Podobnie. Idee poznawcze dochodzą do naszego rozumu w przeciwnym porządku niż do rozumu substancji oddzielonej. Do naszego rozumu dochodzą bowiem drogą oddzielania, przez odrywanie od warunków materialnych i wyosabniających; stąd my nie możemy przez nie poznawać rzeczy poszczególnych. Do rozumu substancji oddzielonej dochodzą zaś idee poznawcze jakby drogą łączenia; ma ona bowiem idee poznawcze z upodobnienia się do pierwszej idei poznawczej, rozumu Bożego, która nie jest oderwana od rzeczy, lecz tworzy rzeczy. Tworzy zaś nie tylko formę, lecz i materię, będącą pierwiastkiem wyosabniającym. Idee więc poznawcze substancji oddzielonej przedstawiają całą rzecz, nie tylko pierwiastki gatunku, lecz także pierwiastki wyosabniające. A zatem nie należy odbierać substancjom oderwanym poznania rzeczy poszczególnych, chociaż umysł nasz rzeczy poszczególnych poznawać nie może.
Oprócz tego. Jeśli substancje oddzielone poruszają ciała niebieskie według twierdzenia filozofów, to skoro substancje oderwane działają i poruszają przez rozum, muszą znać rzecz, którą poruszają, a jest ona czymś poszczególnym, gdyż to, co jest powszechne, jest nieruchome. Położenia także, które zmieniają się przez ruch, są czymś poszczególnym, co musi znać substancja poruszająca przez rozum. Należy więc powiedzieć, że substancje oddzielone poznają poszczególne materialne rzeczy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.