Księga II, Rozdział 99
Że substancje oddzielone poznają przedmioty materialne
Przez powyższe formy umysłowe substancja oddzielona nie tylko poznaje inne substancje oddzielone, lecz także gatunki rzeczy materialnych.
Skoro bowiem ich rozum jest doskonały doskonałością naturalną, jako istniejący cały aktualnie, trzeba, by całkowicie obejmował swój przedmiot, mianowicie byt umysłowy. Pod bytem umysłowym objęte są zaś także gatunki rzeczy materialnych. Poznaje je zatem substancja oddzielona.
Co więcej. Skoro gatunki rzeczy odróżnia się jak gatunki liczb, jak to powyżej powiedziano, trzeba, by w wyższym gatunku zawarte było niejako to, co jest w niższym, podobnie jak wyższa liczba zawiera niższą. Skoro więc substancje oddzielone są ponad substancjami cielesnymi, musi to, co w substancjach cielesnych istnieje sposobem materialnym, istnieć w substancjach oddzielonych sposobem umysłowym; co bowiem w czymś istnieje, istnieje w nim na sposób tego, w czym istnieje.
Podobnie. Jeśli substancje oddzielone poruszają ciałami niebieskimi, jak to twierdzą filozofowie: to, przypisuje się ciałom niebieskim jako narzędziom to, co pochodzi z ich ruchu, dlatego, że poruszają, będąc same poruszane; a substancjom oddzielonym przypisuje się to jako czynnikom głównym. Działają zaś i poruszają przez rozum. Powodują więc te rzeczy, które się dokonują przez ruch ciał niebieskich, podobnie, jak pracownik działa przez swe narzędzia. Formy zatem tych rzeczy, które powstają i giną, istnieją sposobem umysłowym w substancjach oddzielonych. Stąd też Boecjusz w księdze de Trinitate mówi, że od form, które istnieją bez materii, wyszły formy, które istnieją w materii. A zatem substancje oddzielone poznają nie tylko substancje oddzielone, lecz także gatunki rzeczy materialnych. Jeśli bowiem poznają gatunki ciał, które powstają i giną, jako gatunki właściwych im skutków, to tym bardziej poznają gatunki ciał niebieskich, jako gatunki właściwych im narzędzi.
Ponieważ zaś rozum substancji oddzielonej jest aktualny i posiada wszystkie obrazy, do których jest w możności, i posiada moc objęcia wszelkich gatunków i różnic bytu, trzeba, by każda substancja oddzielona rozumiała wszystkie rzeczy naturalne i cały ich porządek.
Skoro zaś umysł doskonale aktualny jest rzeczą aktualnie rozumianą, może się komuś wydawać, że substancja oddzielona nie rozumie rzeczy materialnych; wydaje się bowiem rzeczą nieodpowiednią, by rzecz materialna była doskonałością substancji oddzielonej.
Lecz jeśli się to rozważa z właściwego punktu widzenia, jest rzecz rozumiana doskonałością rozumiejącego wedle jej obrazu, który istnieje w rozumie; doskonałością naszego umysłu biernego nie jest bowiem kamień, istniejący poza duszą. Obraz zaś rzeczy materialnej w rozumie substancji oddzielonej istnieje niematerialnie, według sposobu substancji oddzielonej, a nie według sposobu substancji materialnej. Nie jest więc rzeczą nieodpowiednią, jeśli ten obraz nazywa się doskonałością rozumu substancji oddzielonej, jako właściwa mu forma.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.