Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 15

Że Bóg jest przyczyną wszystkich rzeczy

Ponieważ wykazaliśmy (R. VI), że Bóg jest początkiem bytu niektórych rzeczy, trzeba dalej wykazać, że nie ma nic poza Nim, co by nie pochodziło od Niego.

Wszystko bowiem, co jest właściwością jakiejś rzeczy, nie jako takie, jest jej właściwe dla jakiejś przyczyny, jak na przykład białość u człowieka; co bowiem nie ma przyczyny, jest pierwszym i bezpośrednim, stąd musi istnieć samo przez się jako takie. Niemożliwym zaś jest, by coś było właściwością dwóch rzeczy, i obu rzeczy jako takie. To bowiem, co się mówi o jakiejś rzeczy jako takie, nie przewyższa owej rzeczy, jak na przykład posiadanie trzech kątów równających się dwóm kątom prostym, nie przewyższa trójkąta. Jeśli więc jest coś właściwością dwóch rzeczy, nie jest ono jako takie właściwością obydwóch. Nie można więc orzekać czegoś jednego o dwóch rzeczach w ten sposób, by się o żadnej rzeczy tego nie orzekało dla jakiejś przyczyny, lecz musi albo jedna być przyczyną drugiej, jak na przykład ogień jest przyczyną ciepła ciała złożonego, a jednak oba nazywa się gorącymi, albo też musi coś trzeciego być przyczyną obydwu, jak na przykład ogień jest przyczyną, że dwie świece się świecą. Byt zaś orzeka się o wszystkim, co jest. Niemożliwym jest więc, by istniały jakieś dwie rzeczy, z których by żadna nie miała przyczyny bytowania, lecz albo obydwie z nich muszą mieć byt przez przyczynę, albo jedna musi być przyczyną bytu drugiej. Wszystko więc, co w jakikolwiek sposób jest, musi pochodzić od tego, który nie ma żadnej przyczyny bytowania. Powyżej zaś (ks. I, R. XIII), wykazaliśmy, że Bóg jest tego rodzaju bytem, który nie ma żadnej przyczyny bytowania. Od Niego więc pochodzi wszystko, co w jakikolwiek sposób istnieje. Gdyby się zaś powiedziało, że bytu nie orzeka się jednoznacznie, to niemniej wynika wniosek powyższy. Nie orzeka się bowiem bytu o wielu rzeczach równoznacznie lecz analogicznie i tak trzeba go sprowadzić do jednej rzeczy.

Co więcej. To, co jest czyjąś właściwością z powodu jego natury, a nie z powodu jakiejś przyczyny, nie może w nim być umniejszone lub niedostateczne. Jeśli się bowiem od jakiejś natury coś istotnego odejmie, lub coś do niej doda, będzie to już inna natura, jak to na przykład zachodzi w liczbach, w których jedność dodana lub odjęta zmienia gatunek. (VII Metaph.). Jeśli zaś, gdy natura, lub treść rzeczy pozostaje w całości, znajduje się coś umniejszonego, widać od razu, że nie zależy to jedynie od owej natury, lecz od czegoś innego, przez usunięcie czego następuje umniejszenie. Co więc odpowiada mniej jednej rzeczy, niż drugim, nie odpowiada jej jedynie dla swej natury, lecz dla innej przyczyny. Przyczyną wszystkich rzeczy w jakimś rodzaju, będzie więc to, czemu w najwyższym stopniu odpowiada właściwość, którą się orzeka o tym rodzaju, stąd też widzimy, że to, co jest w najwyższym stopniu ciepłem, jest przyczyną ciepła we wszystkich rzeczach ciepłych, a to, co w najwyższym stopniu jest światłem, jest przyczyną wszystkich rzeczy, które mają światło. Bóg zaś jest w najwyższym stopniu bytem, jak to wykazano w księdze pierwszej (tamże). Jest On więc przyczyną wszystkich rzeczy, o których się orzeka byt.

Dalej. Porządek skutków musi odpowiadać porządkowi przyczyn, dlatego, że skutki są proporcjonalne do swych przyczyn; stąd trzeba, by jak skutki właściwe sprowadzają się do przyczyn właściwych, tak i to, co jest powszechnego w skutkach właściwych, sprowadzało się do jakiejś przyczyny powszechnej, jak na przykład ponad poszczególnymi przyczynami rodzenia się tej lub owej rzeczy, jest słońce powszechną przyczyną rodzenia się, a król jest powszechną przyczyną sprawowania rządów w królestwie, ponad namiestnikami rządu i także poszczególnych miast. Byt zaś wspólny jest wszystkim. Musi więc ponad wszystkimi przyczynami być jakaś przyczyna, której właściwością jest dawać byt. Pierwszą zaś przyczyną jest Bóg, jak to wykazano powyżej (ks. I, tamże). Muszą więc wszystkie rzeczy, które są, pochodzić od Boga.

Podobnie. To, co jest takim istotnościowo, jest przyczyną wszystkiego, co jest takim przez uczestnictwo, jak na przykład ogień jako taki, jest przyczyną wszystkich rzeczy palących się, jako takich. Bóg zaś jest bytem przez Swą istotność, dlatego, że jest samym bytem. (Ks. I, R. XXII). Każdy zaś inny byt jest bytem przez uczestnictwo, gdyż byt, który jest swoim bytem, może być tylko jeden, jak to wykazano w księdze pierwszej (R. XLII). Bóg więc jest przyczyną bytu wszystkich innych rzeczy.

Oprócz tego. Wszystko, co może być i nie może być, ma jakąś przyczynę, gdyż rozważane samo w sobie odnosi się do obydwóch możliwości; i w ten sposób musi być coś innego, co by je do jednego skierowało. Stąd, skoro niepodobna postępować w nieskończoność, musi być coś koniecznego, co by było przyczyną istnienia, lub nieistnienia wszystkich rzeczy możliwych. Czymś koniecznym zaś jest to, co ma przyczynę swej konieczności, w czym także niepodobna postępować w nieskończoność, i tak trzeba dojść do czegoś, co samo w sobie ma byt konieczny, a to może być tylko jedno, jak to wykazano w pierwszej księdze (R. XLII) i tym jest Bóg. Musi więc wszystko, co jest od Niego różne, sprowadzać się do Niego jako do przyczyny bytowania.

Co więcej. O tyle Bóg jest twórcą rzeczy, o ile jest w czynie, jak to wykazano powyżej (R. VII). Przez Swą aktualność zaś i doskonałość obejmuje On wszystkie doskonałości rzeczy, jak to wykazano w pierwszej księdze (R. XXVIII) i tak wirtualnie jest wszystkim. Jest On więc twórcą wszystkich rzeczy. Lecz tak by nie było, gdyby coś innego z natury swej nie pochodziło od Niego; nic bowiem z natury swej nie może i pochodzić i nie pochodzić od czegoś, ponieważ, jeśli z natury swej nie pochodzi od innego, to jest konieczne samo w sobie; a to nie może być od drugiego. Nic więc nie może istnieć, jak tylko od Boga.

Podobnie. To, co niedoskonałe, bierze początek od doskonałego, jak nasienie od zwierzęcia. Bóg zaś jest najdoskonalszym bytem i najwyższym dobrem, jak to wykazano w pierwszej księdze (R. XXVIII, XLI). Jest On więc przyczyną istnienia wszystkiego, zwłaszcza, skoro wykazano (tamże R. XLII), że taka rzecz może być tylko jedna.

Poświadcza to zaś powaga boża. Powiedziano bowiem w Psalmie (Ps 145, 6): Który stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich jest. I (J 1, 3): Wszystko się przez nie stało, a bez niego nic się nie stało. I (Rz 11, 36): Z Niego i przezeń i w Nim jest wszystko, Jemu chwała na wieki.

Przez to zaś zbija się błąd starożytnych filozofów przyrody, którzy twierdzili, że niektóre ciała nie mają przyczyny bytu. A także błąd tych, którzy mówią, że Bóg nie jest przyczyną substancji nieba, lecz tylko jego ruchu.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.