Księga II, Rozdział 16
Że Bóg powołał rzeczy do bytu z niczego
Z tego, co powiedziano, okazuje się, że Bóg powołał rzeczy do bytu z niczego, bez uprzedniego istnienia czegokolwiek, jak na przykład materii.
Jeśli bowiem jakaś rzecz pochodzi od Boga, to albo coś istnieje wcześniej od niej, albo nie. Jeśli nie istnieje, to to nasze twierdzenie jest dowiedzione, mianowicie, że Bóg wywołuje jakiś skutek, chociaż nic uprzednio nie istnieje. Jeśli zaś coś uprzednio istnieje, to trzeba albo postępować w nieskończoność, co w przyczynach naturalnych nie jest rzeczą możliwą, jak tego dowodzi Filozof z II Metaph., albo musimy dojść do czegoś pierwszego, przed czym się uprzednio niczego nie przypuszcza. A może tym być jedynie sam Bóg. Wykazano bowiem w pierwszej księdze (R. XVII), że nie jest On materią jakiejś rzeczy, nie może też istnieć żadna rzecz poza Bogiem, dla której Bóg nie byłby przyczyną istnienia, jak to wykazano (R. poprzedni). Wynika więc stąd, że Bóg wywołując Swe skutki, nie potrzebuje istniejącej uprzednio materii, którą by działał.
Dalej. Każdą materię ogranicza przydana jej forma do jakiegoś gatunku. Uczynić więc coś z materii istniejącej uprzednio, przydając jej w jakikolwiek sposób formę, jest właściwością działającego, dążącego do jakiegoś określonego gatunku. Taki zaś działający jest działającym szczegółowym, przyczyny są bowiem proporcjonalne do swych skutków. Czynnik więc, który z konieczności potrzebuje istniejącej uprzednio materii, przez którą by działał, jest czynnikiem szczegółowym. Bóg zaś jest czynnikiem, jako powszechna przyczyna bytu, jak to wykazano powyżej (R. poprzedni). Nie potrzebuje On więc w Swym działaniu uprzednio istniejącej materii.
Podobnie. Im jakiś skutek jest ogólniejszy, tym jego właściwa przyczyna jest wyższa, im bowiem przyczyna jest wyższa, na tym więcej rzeczy moc jej się rozciąga. Być zaś jest czymś ogólniejszym niż poruszać się, niektóre bowiem spośród bytów są nieruchome, jak to także podają filozofowie, jak na przykład kamienie i tym podobne. Trzeba więc, by ponad przyczyną, która działa tylko poruszając i przemieniając, była owa przyczyna, która jest pierwszym pierwiastkiem bytu. Wykazaliśmy zaś (R. poprzedni), że jest tym Bóg. Bóg więc nie działa jedynie przez poruszanie i przemienianie. Każda zaś rzecz, która może powoływać rzeczy do bytu jedynie z uprzednio istniejącej materii, działa tylko przez poruszanie i przemienianie. Można bowiem uczynić coś z materii przez ruch lub jakąś przemianę. Nie jest więc niemożliwym powoływać rzeczy do bytu bez uprzedniego istnienia materii. Bóg zatem powołuje rzeczy do bytu bez uprzedniego istnienia materii.
Oprócz tego. To, co działa jedynie przez ruch i przemianę, nie jest właściwym dla powszechnej przyczyny bytu; przez ruch i przemianę nie powstaje bowiem byt z absolutnego niebytu, lecz ten byt z tego niebytu. Bóg zaś jest powszechną przyczyną bytu, jak to wykazano (R. poprzedni). Nie jest więc rzeczą właściwą, by działał tylko przez ruch lub przemianę. Nie jest więc także rzeczą właściwą, by do czynienia czegoś potrzebną Mu była materia istniejąca uprzednio.
Co więcej. Każdy czynnik sprawia w pewien sposób coś podobnego do siebie. Działa zaś każdy czynnik odpowiednio do tego, jak aktualnie istnieje. A zatem wywoływanie skutku przez stawanie się w pewien sposób przyczyną formy tkwiącej w materii, jest właściwością tego czynnika, który aktualizuje tkwiąca w nim forma, a nie cała jego substancja; dlatego Filozof w VII Metaph. dowodzi, że rzeczy materialne, mające formy w materiach, rodzą czynniki materialne, mające formy w materiach, a nie formy istniejące same przez się. Bóg zaś nie jest aktualnym bytem przez coś tkwiącego w Nim, lecz przez całą Swą substancję, jak to wykazano powyżej (Ks. I, R. XXII, XXIII). Właściwym Mu sposobem działania jest więc powoływanie do bytu całej rzeczy, istniejącej sama przez się, a nie tylko rzeczy tkwiącej w czymś, mianowicie formy w materii. W ten zaś sposób działa wszelki czynnik, który przy działaniu nie potrzebuje materii. Bóg więc nie potrzebuje w Swym działaniu istniejącej uprzednio materii.
Podobnie. Materię przyrównuje się do działającego jak coś, co przyjmuje działanie pochodzące od działającego; działanie bowiem, które jest własnością działającego jako pochodzące od niego, jest też własnością doznającego, jako będące w nim. Potrzebuje więc działający materii, która by przejęła jego działanie, samo bowiem działanie działającego, przejęte przez doznającego jest czynem doznającego i formą, lub jakimś w nim zapoczątkowaniem formy. Bóg zaś nie działa jakimś działaniem, które by trzeba przyjąć w jakimś doznającym, gdyż Jego działanie jest Jego substancją, jak to dowiedziono powyżej (R. VIII, IX). Nie potrzebuje więc istniejącej uprzednio materii, by wywołać skutek.
Oprócz tego. Każdy czynnik, który potrzebuje do działania materii istniejącej uprzednio, posiada materię proporcjonalną do swego działania, tak, że wszystko, co jest w możności działającego, jest całe w możności materii; inaczej nie mógłby zaktualizować wszystkiego, co jest w jego czynnej mocy i daremnie posiadałby tę moc odnośnie do owych rzeczy. Materia zaś nie ma tego stosunku do Boga. Nie ma bowiem w materii żadnej możności do jakiejkolwiek ilości, jak to widać u Filozofa w III Physic., gdy więc moc boża jest wprost nieskończona, jak to wykazano w pierwszej księdze (R. XLIII), Bóg zatem nie potrzebuje uprzednio istniejącej materii, by koniecznie przez nią działać.
Dalej. Różne rzeczy mają różną materię, nie mają bowiem tej samej materii rzeczy duchowe, co rzeczy cielesne, ani ciała niebieskie i ciała podlegające rozkładowi. A widać to stąd, że przejmowanie będące właściwością materii, nie jest w owych rzeczach tego samego rodzaju co w materii, przejmowanie bowiem w rzeczach duchowych jest umysłowe, jak na przykład rozum przyjmuje idee rzeczy poznawalnych nie na sposób bytu materialnego; ciała niebieskie zaś podlegają zmianie miejsca a nie zmianie bytu, jak niższe ciała. Nie ma więc jednej materii, która by była w możności do ogólnego bytu. Lecz działalność Boga odnosi się powszechnie do całego bytu (R. poprzedni). Żadna więc materia nie stoi w stosunku proporcjonalnym do Boga. Nie jest Mu więc materia koniecznie potrzebną.
Co więcej. Gdy w przyrodzie jest między jakimiś rzeczami jakaś proporcja i pewien ład, musi jedna z tych rzeczy pochodzić od drugiej, lub obydwie od jakiejś jednej rzeczy; musi bowiem w jednej być wyznaczony porządek, który by odpowiadał drugiej; inaczej proporcja lub porządek byłyby przypadkowe, a tego nie można przyjąć w pierwszych początkach rzeczy, gdyż wynikałoby, że tym bardziej i wszystkie inne rzeczy pochodzą od przypadku (II Phys.). Jeśli więc istnieje jakaś materia proporcjonalna do działania bożego, to albo musi pierwsza pochodzić od drugiego, albo obydwa od czegoś trzeciego. Lecz skoro Bóg jest pierwszym bytem i pierwszą przyczyną (Ks. I, R. XIII), nie może być wynikiem materii, ani też nie może pochodzić od jakiejś trzeciej przyczyny. Wynika więc stąd, że jeśli istnieje jakaś materia, proporcjonalna do działania bożego, to On Sam jest jej przyczyną.
Dalej. To, co jest pierwszym wśród bytów, musi być przyczyną tych rzeczy, które istnieją, gdyby bowiem nie miały przyczyny, nie byłyby przez nie uporządkowane, jak to już wykazano powyżej. Pomiędzy czynem zaś i możnością jest taki porządek, że chociaż w jednej i tej samej rzeczy, która czasem jest w możności, a czasem w czynie, możność co do czasu jest wcześniejszą od czynu, chociaż czyn jest wcześniejszy co do natury, to jednak, mówiąc bezwzględnie, musi czyn być wcześniejszym od możności; co widać stąd, że tylko byt w czynie sprowadza możność do czynu. Lecz materia jest bytem w możności. Musi więc Bóg, który jest czystym czynem, być bezwzględnie od niej wcześniejszy, i co za tym idzie, jej przyczyną. Nie przypuszcza się więc, by koniecznie istniała materia uprzednio przed Jego działaniem.
Podobnie. Materia pierwsza istnieje w jakiś sposób, gdyż jest bytem w możności. Bóg zaś jest przyczyną wszystkich rzeczy jakie istnieją, jak to wykazano powyżej (R. poprzedni). Bóg więc jest przyczyną materii pierwszej. A przed nią nic nie istnieje. Działanie boże nie potrzebuje więc uprzednio istniejącej natury.
Prawdę tę poświadcza także Pismo św., mówiąc w Ks. Rodzaju (Rdz 1, 1): Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. Stwarzanie nie jest bowiem niczym innym, jak powoływaniem do bytu bez istniejącej uprzednio materii.
W ten sposób zaś zbija się błąd starożytnych filozofów, którzy przyjmowali, że materia w ogóle nie ma żadnej przyczyny, dlatego że widzieli, iż zawsze jakieś działanie wyprzedzało działania poszczególnych czynników, skąd powzięli przekonanie wspólne wszystkim, że z niczego nic nie powstaje (I Phys.). I to jest prawdą dla poszczególnych czynników. Nie dotarli oni jednak do poznania czynnika powszechnego, aktualnej przyczyny wszelkiego bytu, co do którego nie potrzeba przyjmować niczego istniejącego przed Jego działaniem.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.