Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 21

Że stwarzanie jest właściwością jedynie Boga

Z tego, co powiedziano, można także wykazać, że stwarzanie jest czynnością Bogu właściwą i że Bóg jedynie może stwarzać.

Skoro bowiem porządkowi czynników działających odpowiada porządek czynności, dlatego, że im czynnik szlachetniejszy, tym szlachetniejszą jest czynność, musi więc pierwsza czynność być właściwą pierwszemu czynnikowi. Stwarzanie zaś jest pierwszą czynnością, dlatego, że nie przypuszcza się przed nim żadnej innej, a wszystkie inne czynności z góry ją przypuszczają. Stwarzanie jest więc czynnością właściwą jedynie Bogu, który jest pierwszym czynnikiem działającym.

Podobnie. Że Bóg stwarza rzeczy, wykazano przez to, iż nie może poza Nim istnieć nic, czegoby On nie spowodował. To zaś nie może być właściwością niczego innego, skoro nic innego nie jest powszechną przyczyną bytu. Bogu więc jedynie odpowiada stwarzanie, jako właściwa Mu czynność.

Dalej. Skutki proporcjonalnie odpowiadają swym przyczynom; o tyle mianowicie, że skutki aktualne przypisujemy przyczynom aktualnym, a skutki będące w możności, przyczynom w możności, i podobnie skutki poszczególne przyczynom poszczególnym, powszechne zaś powszechnym, jak tego uczy Filozof w II Phys. Byt zaś jest pierwszym skutkiem, a to jest oczywistym z powodu jego powszechności. Przyczyną więc właściwą bytowania jest czynnik pierwszy i powszechny, którym jest Bóg. Inne zaś czynniki nie są wprost przyczyną bytowania, lecz przyczyną bytowania tej rzeczy, jak na przykład człowieka, lub czegoś białego. Byt zaś, absolutnie biorąc, ma swą przyczynę w stwarzaniu, przed którym się nic uprzednio nie przypuszcza, nie może bowiem nic istnieć wcześniej, coby było poza bytem, absolutnie branym. Przez inne czynności powstaje ten lub tamten byt; gdyż z uprzednio istniejącego bytu powstaje ten lub tamten byt. Stwarzanie zatem jest czynnością właściwą Bogu.

Co więcej. Każda rzecz, która otrzymała byt w jakiejś naturze, nie może być pierwszą przyczyną tej natury, lecz tylko przyczyną drugą i przyczyną jako narzędzie. Sokrates bowiem, dlatego że otrzymał byt w naturze ludzkiej, nie może być pierwszą przyczyną natury ludzkiej. Skoro bowiem jego natura ludzka ma jakąś przyczynę, wynikałoby stąd, że on jest sam dla siebie przyczyną, skoro tym, czym jest, jest przez naturę ludzką. I stąd musi jednoznaczny czynnik twórczy być niejako czynnikiem działającym jako narzędzie, odnośnie do tego, co jest pierwszą przyczyną całego gatunku. I dlatego trzeba wszystkie niższe przyczyny działające sprowadzać do przyczyn wyższych, podobnie jak przyczyny działające jako narzędzie sprowadza się do przyczyn pierwszych. Wszelka zaś inna substancja, oprócz Boga, ma byt spowodowany przez coś innego, jak to powyżej wykazano. Nie może więc być przyczyną bytu inaczej, jak tylko działając jako narzędzie, i mocą kogoś drugiego. Narzędzia zaś nie używa się nigdy inaczej, jak w tym celu, by spowodować coś sposobem ruchu, do pojęcia bowiem narzędzia należy, by było poruszającym poruszanym. Stwarzanie zaś nie jest ruchem, jak to wykazano. Żadna więc substancja prócz Boga nie może niczego stworzyć.

Dalej. Narzędzia używa się dlatego, że odpowiada skutkowi, który wywołuje, aby było czymś pośrednim pomiędzy pierwszą przyczyną a skutkiem, i obydwu dosięgało, i by w ten sposób wpływ pierwszego dotarł do rzeczy spowodowanej przez narzędzie. Stąd musi być coś, co przyjmuje wpływ pierwszego do tego, co się przez narzędzie wywołuje. A to się sprzeciwia pojęciu stwarzania, które niczego uprzednio nie przypuszcza. Wynika więc stąd, że nic prócz Boga nie może stwarzać, ani jako czynnik główny, ani jako narzędzie.

Oprócz tego. Każdy czynnik działający jako narzędzie wykonuje czynność głównego czynnika, za pomocą jakiegoś działania sobie właściwego i naturalnego, jak na przykład ciepło naturalne rodzi ciało, rozpuszczając i trawiąc, a piła trąc, pracuje nad wykonaniem ławki. Jeśli więc istnieje jakieś stworzenie, które działa w celu stwarzania jako narzędzie pierwszego stwórcy, to musi ono działać przez jakąś czynność właściwą i odpowiadającą swej naturze. Skutek zaś, odpowiadający właściwej czynności narzędzia, jest na drodze powstania wcześniejszy, niż skutek odpowiadający czynnikowi głównemu, za czym idzie, że pierwszemu czynnikowi odpowiada cel ostateczny; rąbanie drzewa bowiem wyprzedza formę ławki, a trawienie pokarmu powstanie ciała. Musiałoby więc coś być skutkiem spowodowanym przez właściwe działanie twórczego narzędzia, coby na drodze powstawania było wcześniejsze od bytu, który jest skutkiem odpowiadającym czynności pierwszego stwarzającego. To zaś jest niemożliwe; im bowiem coś jest powszechniejsze, tym jest wcześniejsze co do powstawania; jak na przykład wcześniejszym jest zwierzę niż człowiek przy powstawaniu człowieka, jak mówi Filozof w księdze De Generatione Animalium. Jest więc niemożliwym, by jakieś stworzenie stwarzało, czy to jako czynnik główny, czy to działając jako narzędzie.

Dalej. To, co otrzymuje byt w jakiejś naturze, nie może być wprost przyczyną tej natury, gdyż byłoby przyczyną siebie samego; może zaś być przyczyną tej natury w tym a tym, jak na przykład Platon jest przyczyną natury ludzkiej w Sokratesie, nie zaś wprost natury ludzkiej, dlatego, że on sam został stworzony w ludzkiej naturze. To zaś, co jest przyczyną czegoś w tym a tym, udziela mu wspólnej natury, a przez to zostaje ono określone w gatunku lub wyosobnione. To zaś się nie może stać przez stwarzanie, które nie przypuszcza niczego istniejącego uprzednio, czemuby można czegoś udzielić przez działanie. Jest więc niemożliwym, by jakiś byt stworzony był przyczyną drugiego bytu przez stwarzanie.

Co więcej. Skoro każdy czynnik działa, o ile jest aktualnym, musi więc sposób działania być według sposobu aktualności tej rzeczy; stąd ciepło, które aktualniej jest ciepłe, bardziej też ogrzewa. Każda więc rzecz, której aktualność zostaje określona w rodzaju i gatunku i przypadłości, musi mieć moc skierowaną do skutków podobnych do działającego jako takiego, dlatego, że każdy czynnik działający sprawia skutek podobny do siebie. Nic zaś, co ma byt określony, nie może być podobne do drugiej rzeczy tego samego rodzaju lub gatunku, chyba tylko ze względu na pojęcie rodzaju lub gatunku, według tego bowiem, że jest tą a tą rzeczą, różni się od drugich rzeczy. Żadna więc rzecz, która ma byt skończony, nie może swym działaniem być przyczyną drugiej, chyba tylko co do tego, że ma rodzaj lub gatunek, a nie co do tego, że istnieje, różna od innych. Każdy więc czynnik skończony przypuszcza uprzednio przed swym działaniem to, przez co jego skutek istnieje wyosobniony. A zatem nie stwarza, lecz to jest wyłączną własnością czynnika, który ma byt nieskończony i który zawiera w sobie podobieństwo wszelkiego bytu, jak to powyżej wykazano.

Dalej. Skoro wszystko co powstaje, powstaje na to, by istniało, to jeśli się mówi, że powstaje jakaś rzecz, która już przedtem była, trzeba, by ona powstała nie sama przez się, lecz przypadłościowo, a sama przez się ta rzecz, która przedtem nie istniała; na przykład, gdy z białej rzeczy powstaje czarna, powstaje i czarna rzecz i kolorowa rzecz, lecz czarna sama przez się, gdyż powstała z nie-czarnej, kolorowa zaś przypadłościowo, gdyż poprzednio była kolorową. Tak więc, gdy powstaje jakiś byt, jak na przykład człowiek czy kamień, człowiek powstaje sam przez się, gdyż powstaje z nie-człowieka, byt zaś przypadłościowo, gdyż nie powstaje wprost z nie-bytu, jak mówi Filozof w I Phys. Gdy więc powstaje coś z zupełnego niebytu, powstaje byt sam przez się. Musi więc powstać z tego, co samo przez się jest przyczyną bytowania, skutki bowiem proporcjonalnie sprowadzają się do przyczyn. Tym zaś jest tylko pierwszy byt, który jest przyczyną bytu jako takiego, inne rzeczy zaś są przyczyną bytowania przypadłościowo, i tego a tego bytu samego przez się. Skoro więc wytworzenie bytu, kiedy uprzednio żaden byt nie istniał, jest stwarzaniem, musi stwarzanie być właściwością jedynie Boga.

Tej prawdzie zaś przyświadcza powaga Pisma św., które potwierdza, że Bóg wszystko stworzył: (Rdz 1, 1): „Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię”. Damascen także w drugiej swej księdze (De Fide Orth.) mówi: „Którzykolwiek zaś mówią, że aniołowie są stwórcami jakiejkolwiek substancji, ci wszyscy są synami swego ojca diabła, będąc bowiem stworzeniami, nie są stwórcami”. Przez to zaś usuwa się błąd niektórych filozofów, którzy powiedzieli, że Bóg stworzył pierwszą substancję odłączoną, a ta stworzyła drugą i tak w pewnym porządku aż do ostatniej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.