Księga II, Rozdział 23
Że Bóg nie działa z konieczności natury
Okazuje się stąd, że Bóg działa w stworzeniach nie z konieczności natury, ale z rozporządzenia woli.
Moc bowiem każdego czynnika działającego z konieczności natury, skierowana jest do jednego skutku. I stąd wszystko w przyrodzie odbywa się zawsze w ten sam sposób, jeśli nie ma jakiej przeszkody, inaczej zaś jest w rzeczach dowolnych. Moc boża zaś nie jest skierowana do jednego tylko skutku, jak to powyżej wykazano. Bóg więc nie działa przez konieczność natury, ale przez wolę.
Dalej. Wszystko, co nie zawiera sprzeczności, podlega mocy bożej, jak to wykazano. Wielu zaś rzeczy nie ma pośród stworzeń, a gdyby były, nie zawierałyby sprzeczności, jak to widać przede wszystkim w liczbach, w ilościach i odległościach gwiazd i innych ciał, w których gdyby był inny porządek rzeczy, nie wniosłoby to sprzeczności. Wiele więc rzeczy podlega mocy bożej, których się nie znajduje w przyrodzie. Kto zaś z tych rzeczy, które może czynić, niektóre czyni, a niektórych nie czyni, ten działa z wyboru woli, a nie z konieczności natury. Bóg więc nie działa przez konieczność natury, lecz przez wolę.
Podobnie. Każdy czynnik działa według sposobu, w jaki jest w nim zawarte podobieństwo do jego skutku; każdy bowiem czynnik sprawia skutek podobny do siebie. Każda zaś rzecz, która jest w drugiej, jest w niej na sposób tej, w której jest. Skoro więc przez istotność Swoją jest rozumnym, jak to dowiedziono powyżej, musi podobieństwo Jego skutku być w Nim na sposób rozumu. Działa więc przez rozum. Rozum zaś nie sprawia żadnego skutku, jak tylko za pośrednictwem woli, której przedmiotem jest dobro rozumu, a to skłania działającego jako cel. Bóg więc działa przez wolę, a nie z konieczności natury.
Co więcej. Według Filozofa w IX Metaph., działanie jest dwojakie: jedno, które pozostaje w działającym i jest jego doskonałością, jak na przykład widzenie; drugie, które przechodzi na zewnątrz i jest doskonałością rzeczy uczynionej, jakim na przykład jest palenie się dla ognia. Działanie boskie zaś nie może należeć do rodzaju tych działań, których nie ma w działającym, skoro Jego działanie jest Jego substancją, jak to powyżej wykazano. Musi więc należeć do rodzaju tych działań, które są w działającym i są niejako Jego doskonałością. Takimi zaś są tylko czynności poznającego i pożądającego. Bóg więc działa poznając i chcąc. A zatem nie z konieczności natury, lecz z rozporządzenia woli.
Dalej. Że Bóg działa dla celu, może się jasno okazać z tego, że wszechświat nie zależy od przypadku, lecz jest skierowany do jakiegoś dobra, jak to widać u Filozofa w XI Metaph. Pierwszy zaś dla celu działający musi być działającym przez rozum i wolę; to bowiem, czemu brak rozumu, działa dla celu, jako skierowane do celu przez coś innego. Widać to w rzeczach sztucznych; ruch bowiem strzały odbywa się na dany znak w kierunku nadanym przez łucznika. Podobnie zaś musi być w sprawach przyrody. Do tego bowiem, by coś bezpośrednio zostało skierowane do właściwego celu, potrzeba poznania samego celu i środków do celu, oraz odpowiedniej proporcji między oboma; a to jest właściwością jedynie kogoś rozumnego. Skoro więc Bóg jest pierwszym działającym, nie działa z konieczności natury, lecz przez rozum i wolę.
Oprócz tego. To, co działa samo przez się, jest wcześniejsze od tego, co działa przez coś innego; wszystko bowiem, co istnieje przez coś innego, musi się sprowadzić do tego, co istnieje samo przez się, aby nie postępować w nieskończoność. Co zaś nie jest panem swego działania, nie działa samo przez się; działa bowiem jakby skłaniane przez coś innego, a nie jako działające samo przez się. Musi więc pierwszy działający działać w ten sposób, by był panem swych czynów. Panem zaś swych czynów jest się tylko przez wolę. Musi więc Bóg, który jest pierwszym działającym, działać przez wolę, a nie z konieczności natury.
Dalej. Pierwszemu działającemu przystoi pierwsze działanie; jak i pierwszy ruch przystoi pierwszej rzeczy ruchomej. Lecz czynność woli naturalnie wyprzedza czynność natury. To bowiem jest naturalnie wcześniejsze, co jest doskonalsze; choć w danej rzeczy może być późniejsze co do czasu. Działanie zaś tego, który działa przez wolę, jest doskonalsze; co widać stąd, że doskonalszym w nas jest to, co się odbywa przez wolę, niż co się odbywa z konieczności natury. Bogu więc, który jest pierwszym działającym, przystoi działanie, odbywające się przez wolę.
Co więcej. Z tego samego okazuje się także, że tam, gdzie się łączą oba działania, wyższą jest siła, która działa przez wolę, od tej, która działa z natury i posługuje się nią jakby narzędziem; w człowieku bowiem, wyższym jest rozum, który działa przez wolę, od duszy roślinnej, która działa z konieczności natury. Moc boża zaś jest najwyższą pośród wszystkich bytów. Działa ona zatem na wszystkie rzeczy przez wolę, a nie z konieczności natury.
Podobnie. Przedmiotem woli jest dobro według pojęcia dobra; natura zaś nie dochodzi do ogólnego pojęcia dobra, lecz tylko do pojęcia tego dobra, które jest jej doskonałością. Skoro więc każdy czynnik działa według tego, że dąży do dobra, cel bowiem porusza czynnikiem, trzeba przyrównać czynnik działający przez wolę do czynnika działającego z konieczności natury, jak czynnik powszechny do czynnika szczegółowego. Czynnik zaś szczegółowy ma się do powszechnego tak, jak od niego późniejszy, i jako jego narzędzie. Musi więc pierwszy czynnik działać przez wolę, a nie z konieczności natury.
Tej prawdy uczy nas także Pismo św. Powiedziano bowiem w Psalmie (Ps 135, 6): Wszystko co jedno chciał, uczynił Pan i Efez. (Ef 1, 11): który sprawuje wszystko według rady woli swojej. A Hilary w księdze de Synodis (Num. 58): Wola boża dała substancję wszystkim stworzeniom. A później: Takimi bowiem zostały wszystkie rzeczy stworzone, jakimi Bóg chciał, by były.
Przez to zaś usuwa się błąd niektórych filozofów, którzy mówili, że Bóg działa z konieczności natury.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.