Księga II, Rozdział 25
W jaki sposób mówi się o wszechmocnym, że nie może uczynić niektórych rzeczy
Z tego co powyżej powiedziano, można przyjąć, że chociaż Bóg jest wszechmocny, mówi się jednak, że nie może uczynić niektórych rzeczy. Wykazano bowiem powyżej, że w Bogu jest czynna możność, biernej zaś możności w Nim nie ma, jak tego już dowiedziono powyżej w pierwszej Księdze. Móc zaś mówimy według obu tych możności. Tych więc rzeczy Bóg nie może uczynić, które się odnoszą do możności biernej. Należy zaś zbadać, jakimi są tego rodzaju rzeczy.
Po pierwsze więc możność czynna odnosi się do działania, bierna zaś do bytu. Stąd możność do bytu jest tylko w tych rzeczach, które posiadają materię, podlegającą przeciwieństwu. Skoro więc w Bogu nie ma biernej możności, nie może Bóg niczego, co się odnosi do Jego bytu. Nie może więc Bóg być ciałem, lub czymś podobnym.
Dalej. Aktualnością tej biernej możności jest ruch. (III Phys.) Bóg więc, któremu nie przystoi bierna możność, nie może się zmieniać.
Można dalej wnioskować, że nie może się zmieniać według poszczególnych gatunków ruchu: na przykład, że nie może się zwiększać lub zmniejszać, lub się zmieniać, lub powstawać, lub być skażonym.
Co więcej. Skoro podleganie brakom jest pewnym skażeniem, wynika stąd, że w niczym nie może podlegać brakom.
Oprócz tego. Wszelki brak odnosi się do jakiegoś niedostatku. Podmiotem zaś niedostatku jest możność materii. W żaden więc sposób nie może On podlegać brakom.
Dalej. Skoro zmęczenie pochodzi od niedomagania mocy, zapomnienie zaś od niedomagania wiedzy, wynika stąd, że nie może ani się zmęczyć, ani zapomnieć.
Co więcej. Ani też być zwyciężonym, lub przymuszonym, to bowiem jest własnością tylko tych rzeczy, które z natury mogą się poruszać.
I podobnie nie może też żałować, ani też się gniewać, lub smucić, skoro to wszystko byłoby znakiem namiętności i niedoskonałości.
Dalej. Ponieważ przedmiotem i skutkiem czynnej możności jest byt uczyniony, żadna zaś możność nie działa tam, gdzie brak jej przyczyny, którą dla niej jest przedmiot, jak na przykład wzrok nie widzi, gdy brak aktualnego przedmiotu widzenia, trzeba powiedzieć, że Bóg nie może uczynić tego, co się sprzeciwia pojęciu bytu jako bytu, lub bytu uczynionego, jako uczynionego. Należy zaś zbadać, jakimi one są.
Po pierwsze więc sprzecznym z pojęciem bytu jest to, co usuwa pojęcie bytu. Usuwa się zaś pojęcie bytu przez jego przeciwieństwo, jak na przykład usuwa się pojęcie człowieka przez przeciwieństwo jego, lub jego części. Przeciwieństwem zaś bytu jest niebyt, niepodobna więc, by Bóg sprawił, aby jedna i ta sama rzecz równocześnie istniała i nie istniała; a to znaczy, by istniały rzeczy sprzeczne.
Dalej. Przeciwieństwo rzeczy sprzecznych obejmuje i rzeczy negatywnie przeciwstawne. Jeśli bowiem jest coś białym i czarnym, to wynika stąd, że jest białym i nie białym; a jeśli ktoś widzi i jest ślepy, wynika, że widzi i nie widzi. Stąd dla tego samego także powodu nie może Bóg sprawić, by rzeczy przeciwstawne istniały w tym samym podmiocie, pod tym samym względem.
Co więcej. Z usunięcia jakiegokolwiek pierwiastka istotnego wynika usunięcie samej rzeczy. Jeśli więc Bóg nie może sprawić, by rzecz równocześnie była i nie była, nie może także sprawić, by jej było brak któregoś z jej istotnych pierwiastków, i by ona sama istniała, na przykład, by człowiek nie miał duszy.
Oprócz tego. Skoro pierwiastki niektórych nauk, jak na przykład logiki, geometrii i arytmetyki bierze się jedynie z formalnych pierwiastków rzeczy, od których zależy istotność rzeczy, wynika stąd, że Bóg nie może uczynić przeciwieństwa tych pierwiastków, na przykład, by nie można orzekać rodzaju o gatunku, lub, by proste prowadzone od środka do obwodu, nie były równe; lub, by trójkąt prostokątny nie miał trzech kątów równych dwom kątom prostym.
Stąd także widać, że Bóg nie może sprawić, by przeszłość nie istniała. W tym bowiem także jest zawarta sprzeczność; z tą samą bowiem koniecznością musi coś istnieć póki istnieje, jak też musiało istnieć, póki istniało.
Istnieją także pewne rzeczy, które się sprzeciwiają pojęciu przedmiotu uczynionego jako takiego. Tych także Bóg nie może uczynić, wszystko bowiem co Bóg czyni, musi być czymś uczynionym.
Z tego zaś widać, że Bóg nie może utworzyć Boga. Do pojęcia bowiem bytu utworzonego należy, by jego byt zależał od innej przyczyny. A to sprzeciwia się pojęciu tego, co nazywamy Bogiem, jak widać z tego, co powiedziano powyżej.
Z tego samego też powodu nie może Bóg uczynić niczego równego Sobie. To bowiem, czego byt nie zależy od drugiej rzeczy, znamienitszym jest co do bytu i innych godności od tego, co zależy od czegoś drugiego. To zaś należy do pojęcia rzeczy uczynionej.
Podobnie także nie może Bóg sprawić, by jakaś rzecz bez Niego utrzymała się w bycie. Zachowanie bytu bowiem każdej rzeczy zależy od jej przyczyny. Stąd, gdy się usunie przyczynę, musi i skutek być usunięty. Gdyby więc mogła istnieć jakaś rzecz, której by Bóg nie utrzymywał w bycie, nie byłaby ona rzeczą przez Boga spowodowaną.
Dalej. Ponieważ Bóg działa przez wolę, nie może czynić tych rzeczy, których nie może chcieć. Można zaś rozważać, których rzeczy nie może chcieć, gdy się zastanowimy, w jaki sposób może być konieczność w woli bożej; co bowiem jest konieczne, nie może nie być, a co być nie może, koniecznie musi nie być.
Wynika zaś stąd jasno, że Bóg nie może sprawić, by nie istniał, lub by nie był dobrym, lub szczęśliwym, z konieczności bowiem chce tego, by istniał, by był dobrym i szczęśliwym, jak wykazano w pierwszej księdze.
Wykazano także powyżej, że Bóg nie może chcieć jakiegoś zła. Widać stąd, że Bóg nie może grzeszyć.
Podobnie wykazano powyżej, że wola Boga nie może być zmienna. Tak więc nie może sprawić, by się nie spełniło to, czego chce.
Należy jednak wiedzieć, że tutaj innym sposobem się mówi, iż tego nie może, niż to mówiono poprzednio. O poprzednich rzeczach bowiem mówiono, że Bóg bezwzględnie nie może ich ani chcieć ani uczynić. Te zaś rzeczy Bóg może uczynić lub ich chcieć, jeśli się rozważa Jego wolę lub moc absolutnie biorąc, nie może zaś, o ile się przypuszcza, że Jego wola chce czegoś przeciwnego; w woli bożej odnośnie do stworzeń nie ma konieczności, chyba na mocy jakichś założeń, jak to wykazano w pierwszej księdze. I dlatego wszystkie takie wyrażenia, jak to, że Bóg nie może uczynić czegoś przeciwnego temu, co rozporządził i wszystkie im podobne, rozumie się w sposób złożony; tak bowiem wnoszą przypuszczenie, że wola boża odnosi się do czegoś przeciwnego. Jeśli się je zaś rozumie w sposób rozdzielający, to są fałszywe, gdyż odnoszą się w sposób absolutny do mocy i woli Boga.
Jak zaś Bóg działa przez wolę, tak i przez rozum i wiedzę, jak to wykazano. Z tego samego więc powodu nie może czynić tego, o czym przewidział, że nie uczyni, lub nie czynić tego, o czym przewidział, że to uczyni, dlatego, że nie może uczynić tego, czego nie chce uczynić, albo nie uczynić tego, co chce uczynić. I w ten sposób przyjmuje się i przeczy się obu twierdzeniom, że mianowicie się mówi, iż nie może uczynić owych rzeczy, a to nie biorąc absolutnie, lecz warunkowo, lub na mocy jakichś założeń.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.