Księga II, Rozdział 28
W jaki sposób znachodzi się jakaś powinność w stwarzaniu rzeczy
Na podstawie tego, co powiedziano, należy także wykazać, że Bóg nie działał z konieczności przy stwarzaniu rzeczy, jakoby rzeczy powoływał do bytu z obowiązku sprawiedliwości.
Sprawiedliwość bowiem, według Filozofa w V Ethic., odnosi się do kogoś drugiego, któremu oddaje, co mu się należy. Nie przypuszcza się zaś przed powszechnym powołaniem rzeczy do bytu żadnej rzeczy, której by się coś należało. To więc powszechne powołanie rzeczy do bytu nie mogło pochodzić z obowiązku sprawiedliwości.
Podobnie. Skoro aktem sprawiedliwości jest oddawanie każdemu, co mu się należy, czyn, przez który jakaś rzecz staje się czyjąś, wyprzedza akt sprawiedliwości, jak to widać w sprawach ludzkich; pracownik bowiem ma prawo za swoje uważać to, co wypłacający, aktem sprawiedliwości, mu daje. Ten zatem czyn, przez który pierwszy raz jakaś rzecz staje się czyjąś, nie może być aktem sprawiedliwości. Lecz przez stworzenie rzecz stworzona pierwszy raz zaczyna mieć coś swojego. Stwarzanie więc nie pochodzi z obowiązku sprawiedliwości.
Oprócz tego. Nikt nie jest drugiemu nic winnym, jak tylko wtedy, gdy w jakiś sposób od niego zależy, lub gdy coś przyjmuje czy od niego, czy od kogoś innego, z powodu którego winien jest coś drugiemu; tak bowiem syn jest dłużnikiem ojca, gdyż otrzymuje od niego byt, a pan dłużnikiem sługi, gdyż przyjmuje jego służbę, której potrzebuje, a każdy człowiek jest dłużnikiem bliźniego ze względu na Boga, od którego otrzymaliśmy wszystko, co dobre. Lecz Bóg nie zależy od nikogo, ani też nie potrzebuje niczego, co by otrzymał od drugiego, jak się to jasno okazuje z tego, co powiedziano powyżej. Bóg więc nie powołał rzeczy do bytu dla jakiegoś obowiązku sprawiedliwości.
Co więcej. W każdym rodzaju to, co istnieje ze względu na siebie samo, wyprzedza to, co istnieje ze względu na coś drugiego. To więc, co jest absolutnie pierwszym wśród wszystkich przyczyn, jest przyczyną tylko ze względu na samo siebie. Co zaś działa z obowiązku sprawiedliwości, nie działa tylko ze względu na siebie samo, działa bowiem z powodu tego, komu jest coś winne. Bóg więc, będąc pierwszą przyczyną i pierwszym działającym, nie powołał rzeczy do bytu z obowiązku sprawiedliwości.
Stąd powiedziano: „Kto Mu pierwej dał, a będzie mu oddane? Albowiem z Niego i przezeń i w Nim jest wszystko” (Rz 11, 35-36). I: „Kto Mi dał pierwej, żebym mu oddał? Wszystko, co jest pod niebem, jest Moje” (Hi 41, 3).
W ten zaś sposób usuwa się błąd tych, którzy chcą dowieść, że Bóg może czynić tylko to, co czyni, gdyż może czynić tylko to, co powinien czynić. Nie działa On bowiem, jak to wykazano, z obowiązku sprawiedliwości.
Chociaż nic, czemu by się coś należało, nie wyprzedza powszechnego stworzenia rzeczy, wyprzedza je jednak coś niestworzonego, a to jest podstawą stwarzania. A można to rozważać dwojako. Wyprzedza je bowiem dobroć Boża, jako cel i pierwsza pobudka przy stwarzaniu, według Augustyna, który mówi: „Dlatego, że Bóg jest dobry, istniejemy”. Wyprzedza je zaś wiedza Jego i wola, jako to, przez co rzeczy zostają powołane do bytu. Jeśli więc rozważamy absolutnie samą dobroć Bożą, nie znajdziemy żadnej powinności przy stwarzaniu rzeczy. Jednym sposobem mówi się bowiem, że się coś komuś należy, ze stosunku drugiej osoby do niego, że mianowicie powinien do siebie odnosić to, co od niej otrzymał; jak na przykład należy się dobroczyńcy, by mu dzięki składano za dobrodziejstwa, o tyle, że ten, który dobrodziejstwo otrzymał, jest mu to winien. Ten jednak sposób powinności nie zachodzi przy stwarzaniu rzeczy, skoro nie istnieje uprzednio nic, co by posiadało właściwość jakiejś powinności względem Boga, ani też nie istnieje uprzednio żadne Jego dobrodziejstwo. Drugim sposobem mówi się, że coś się komuś należy, w stosunku do niego samego; to się bowiem należy komuś z konieczności, co mu jest potrzebne do pojęcia doskonałości; jak na przykład, należy się człowiekowi, by miał ręce lub siłę, gdyż bez nich nie może być doskonałym. Dobroć Boża zaś niczego zewnętrznego nie potrzebuje do Swej doskonałości. Nie musi więc koniecznie powoływać stworzeń do bytu.
Dalej. Bóg powołał rzeczy do bytu przez Swą wolę, jak to wykazano powyżej. Nie jest zaś koniecznym, jeśli Bóg chce, aby istniała Jego dobroć, by chciał różne od siebie rzeczy powoływać do bytu; dlatego, że w tym zdaniu warunkowym jest konieczny poprzednik, a nie następnik; wykazano bowiem w I księdze, że Bóg w konieczności chce, by istniały inne rzeczy. Powoływanie stworzeń do bytu nie jest więc konieczną powinnością dobroci Bożej.
Co więcej. Wykazano, że Bóg nie powołał rzeczy do bytu ani z konieczności natury, ani z konieczności wiedzy, czy woli, czy sprawiedliwości. Żadnym więc sposobem konieczności nie jest powinnością dobroci Bożej, by rzeczy powoływała do bytu.
Można jednak powiedzieć, że jest to jej powinnością sposobem pewnej odpowiedniości. Sprawiedliwość bowiem, mówiąc właściwie, żąda koniecznej powinności: co się bowiem komuś oddaje ze sprawiedliwości, należy mu się z konieczności prawa. Jak więc nie można powiedzieć, by powołanie stworzeń do bytu było z obowiązku sprawiedliwości, przez którą Bóg byłby dłużnikiem stworzenia, tak też nie można powiedzieć, by było z takiego obowiązku sprawiedliwości, przez który Bóg jest dłużnikiem Swej dobroci, jeśli we właściwym znaczeniu przyjmujemy sprawiedliwość. Przyjmując jednak sprawiedliwość w szerokim znaczeniu, można mówić o sprawiedliwości przy stwarzaniu rzeczy o tyle, że przystoi dobroci Bożej.
Jeśli zaś rozważamy rozrządzenie Boże, którym Bóg nakazał Swemu umysłowi i Swej woli powołać rzeczy do bytu, to w ten sposób utworzenie rzeczy pochodzi z konieczności rozrządzenia Bożego; niemożliwą jest bowiem rzeczą, by Bóg rozrządził, że coś uczyni, czego by później nie uczynił; inaczej rozrządzenie Jego byłoby albo zmienne, albo słabe. Z konieczności więc należy się Jego rozrządzeniu, by się spełniło. Ta jednak powinność nie wystarcza do pojęcia sprawiedliwości we właściwym znaczeniu przy stwarzaniu rzeczy, w którym można rozważać jedynie działanie Boga stwarzającego; nie ma bowiem sprawiedliwości we właściwym tego słowa znaczeniu w stosunku jakiejś rzeczy do siebie samej, jak to jasno widać u Filozofa w V Ethic. Nie można więc powiedzieć we właściwym znaczeniu, że Bóg powołał rzeczy do bytu z należnej sprawiedliwości dlatego, że postanowił je powołać przez wiedzę swą i wolę.
Jeśli się zaś rozważa powołanie do bytu jakiegoś stworzenia, można by tam znaleźć powinność sprawiedliwości przez porównanie późniejszego stworzenia do wcześniejszego. Mówię zaś wcześniejszego nie tylko odnośnie do czasu, lecz i natury.
Tak więc nie znachodzi się powinności w skutkach, które miały być najpierw wywołane. W wywołaniu zaś późniejszych znachodzi się powinność, jednak innego porządku. Jeśli bowiem rzeczy, które są wcześniejsze co do natury, są także wcześniejsze co do bytu, to rzeczy późniejsze stają się należnymi ze względu na wcześniejsze; przyjąwszy bowiem przyczyny, należy się, by one miały działania, przez które wywołują skutki. Jeśli zaś te rzeczy, które są z natury wcześniejsze, co do bytu są późniejsze, wtedy na odwrót wcześniejsze stają się należnymi ze względu na późniejsze; jak na przykład należy się, by lekarstwo było pierwszym dlatego, by z niego wynikało zdrowie. W obu zaś wypadkach jest to wspólne, że powinność lub konieczność bierze się od tego, co jest wcześniejsze co do natury, w stosunku do tego, co z natury jest późniejsze.
Konieczność zaś pochodząca od czegoś późniejszego co do bytu, chociaż jest wcześniejsza co do natury, nie jest koniecznością absolutną, lecz warunkową; jak na przykład, jeśli to się ma stać, to musi tamto być pierwej. Co do tej konieczności więc, odnośnie do powołania stworzeń do bytu, znachodzi się powinność trojako. Po pierwsze, gdy się bierze warunkową powinność ze strony całego wszechświata w stosunku do jakiejkolwiek jego części potrzebnej do doskonałości wszechświata. Jeśli bowiem Bóg chciał uczynić taki wszechświat, należało się, by uczynił słońce i księżyc i tego rodzaju rzeczy, bez których wszechświat nie może istnieć. Po drugie, gdy się bierze powinność warunkową ze stosunku jednego stworzenia do drugiego, jak na przykład, jeśli Bóg chciał, by istniały zwierzęta i rośliny, należało się, by uczynił ciała niebieskie, które je zachowują; a jeśli chciał, by istniał człowiek, należało się, by uczynił zwierzęta i rośliny i inne tego rodzaju rzeczy, których człowiek potrzebuje do doskonałego istnienia; chociaż i te i tamte rzeczy Bóg uczynił jedynie z własnej woli. Po trzecie, gdy w każdym stworzeniu przyjmuje się warunkową powinność ze względu na jego części i właściwości i przypadłości, od których stworzenie zależy co do bytu lub co do jakiejś swej doskonałości; jak na przykład, przypuściwszy, że Bóg chciał stworzyć człowieka, wynika z tego przypuszczenia powinność, by złączył w nim duszę i ciało i zmysły, i by mu dał wszelką pomoc tego rodzaju, tak wewnętrzną, jak zewnętrzną. We wszystkich tych rzeczach, jeśli się na nie patrzymy z właściwego punktu widzenia, nie mówi się, że Bóg jest dłużnikiem stworzenia, lecz że wypełnia to, co postanowił.
Znachodzi się zaś inny sposób konieczności w przyrodzie, według którego się coś nazywa absolutnie koniecznym. A ta konieczność zależy od przyczyn wcześniejszych co do bytu; jak na przykład od pierwiastków istotnych i od przyczyn sprawczych lub poruszających. Lecz ten sposób konieczności nie może zachodzić przy pierwszym stwarzaniu rzeczy odnośnie do przyczyn sprawczych. Tam bowiem tylko Bóg był przyczyną sprawczą, a stwarzanie jest wyłączną Jego własnością, jak to powyżej wykazano; nie działa On zaś z konieczności natury, lecz stwarza przez Swą wolę, jak to wykazano powyżej; w tych rzeczach zaś, które się stają przez wolę, nie może być konieczności, chyba tylko gdy się przyjmie cel, odnośnie do którego należy się celowi, by istniało to, przez co się dochodzi do celu. Lecz co do przyczyn formalnych lub materialnych, nic nie przeszkadza w znajdywaniu konieczności absolutnej także przy pierwszym stwarzaniu rzeczy. Z tego samego bowiem, że niektóre ciała zostały złożone z elementów, wynika, że musiały one być ciepłe lub zimne. A z tego, że jakąś powierzchnię ułożono w kształcie figury trójkątnej, było rzeczą konieczną, by miała trzy kąty równe dwom kątom prostym. Ta konieczność zaś odnosi się do stosunku skutku do przyczyny stworzonej, materialnej lub formalnej. Stąd odnośnie do niej nie można powiedzieć, by Bóg był dłużnym, ale raczej konieczny dług jest po stronie stworzenia. Co zaś do dalszego rozkrzewiania się rzeczy, gdzie się już znachodzi stworzenie jako sprawcę, może istnieć absolutna konieczność wytworzona przez stworzoną przyczynę sprawczą; jak na przykład ruch słońca z konieczności wpływa na ruch ciał. Tak więc, według powyższych pojęć powinności, znachodzi się w rzeczach naturalną sprawiedliwość i odnośnie do stwarzania rzeczy, i odnośnie do ich rozkrzewiania. I dlatego mówi się, że Bóg wszystko ustanowił i wszystkim rządzi sprawiedliwie i rozumnie.
Tak więc przez to, co powiedziano powyżej, usuwa się dwojaki błąd: mianowicie błąd tych, którzy ograniczając potęgę Bożą mówili, że Bóg może czynić tylko to, co czyni, gdyż tak czynić musi; oraz błąd tych, którzy mówią, że wszystko idzie za prostą wolą Bożą i że nie należy ani szukać, ani wyznaczać żadnego innego powodu w rzeczach.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.