Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 30

W jaki sposób w rzeczach stworzonych może być absolutna konieczność

Chociaż wszystkie rzeczy zależą od woli Boga, jako od pierwszej przyczyny, która nie podlega w działaniu konieczności, chyba że przypuścimy Jego zamiar, to jednak nie z tego powodu wyklucza się absolutną konieczność z rzeczy, jakobyśmy musieli twierdzić, że wszystkie rzeczy są przypadkowe; coby się komuś mogło wydawać stąd, że ze swej przyczyny nie wypłynęły na mocy absolutnej konieczności: gdyż zwykle w rzeczach skutek przypadkowy jest ten, który nie z konieczności wynika z przyczyny. Są bowiem pewne rzeczy stworzone, które bezwzględnie i absolutnie muszą koniecznie istnieć.

Te rzeczy bowiem bezwzględnie i absolutnie muszą istnieć, w których nie ma możliwości do niebytu. Niektóre zaś rzeczy w ten sposób Bóg powołuje do bytu, że w naturze ich jest możność do niebytu. A to w nich zachodzi dlatego, że materia jest w nich w możności do innej formy. Te więc rzeczy, w których albo nie ma materii, albo jeśli materia jest, to nie może otrzymać innej formy, nie mają możności do niebytu. Te rzeczy więc bezwzględnie i absolutnie muszą istnieć.

Gdyby się zaś powiedziało, że te rzeczy, które są z niczego odnośnie do siebie samych, dążą do nicości, i w ten sposób we wszystkich stworzeniach jest możność do niebytu, to jest rzeczą jasną, że wcale ten wniosek tu nie wynika. Mówi się bowiem, że rzeczy stworzone dążą do nicości w ten sam sposób, w jaki są w nicości. A to jest tylko według możności czynnika działającego. Tak więc i w rzeczach stworzonych nie ma możności do niebytu; lecz w Stwórcy jest moc, by im dawał byt, lub przestawał dawać byt, gdyż przy stwarzaniu rzeczy działa ze swej woli, a nie z konieczności natury, jak to powiedziano.

Podobnie. Z tego, że rzeczy stworzone z woli Bożej zostają powołane do bytu, wynika, iż muszą być takimi, jakimi Bóg chciał, by były. Przez to zaś, że się mówi, iż Bóg powołał rzeczy do bytu przez Swą wolę, a nie z konieczności, nie usuwa się tego, że chciał, by istniały pewne rzeczy, istniejące z konieczności, oraz inne, istniejące przypadkowo, na to, aby w rzeczach istniała uporządkowana różnorodność. Nic więc nie przeszkadza, by pewne rzeczy wolą Bożą powołane do bytu, były konieczne.

Dalej. Należy to do doskonałości Bożej, że udziela rzeczom stworzonym podobieństwa do Siebie, wyjąwszy to, co się im jako rzeczom stworzonym sprzeciwia, własnością bowiem czynnika doskonałego jest sprawiać coś podobnego sobie, o ile to jest możliwe. Byt zaś bezwzględnie konieczny nie sprzeciwia się pojęciu bytu stworzonego; nic bowiem nie przeszkadza, by było koniecznym coś, co jednak ma przyczynę swej konieczności, jak na przykład wnioski w dowodach. Nic więc nie przeszkadza, by Bóg pewne rzeczy w ten sposób powoływał do bytu, by one były mimo to bezwzględnie konieczne. Owszem, dowodzi to doskonałości Bożej.

Co więcej. Im się coś bardziej oddala od tego, co samo przez się jest bytem, mianowicie od Boga, tym bardziej się zbliża do niebytu. Im coś jest więc bliższym Boga, tym bardziej się oddala od niebytu. Te rzeczy zaś, które już są, są bliskimi niebytu przez to, że mają możność do niebytu. Te rzeczy więc, które są najbliższe Boga, a przez to najodleglejsze od niebytu, muszą być takimi, by w nich nie było możności do niebytu, aby porządek w rzeczach był zupełny. Takie rzeczy zaś są absolutnie konieczne. W ten sposób więc pewne rzeczy stworzone mają byt konieczny.

Należy tutaj wiedzieć, że gdy się rozważa wszechświat rzeczy stworzonych, o ile on pochodzi od pierwszej swej przyczyny, to się widzi, że zależy on od woli, a nie od przyczyny koniecznej, chyba przy pewnych założeniach konieczności, jak to powiedziano. Jeśli się zaś rzeczy odniesie do ich najbliższych przyczyn, to widzi się, że mają konieczność absolutną. Nic bowiem nie przeszkadza, by powstały jakieś pierwiastki nie z konieczności, gdy się je jednak przyjmie, musi z konieczności wynikać z nich taki skutek; jak na przykład, śmierć tego zwierzęcia jest absolutnie konieczna, już dlatego, że złożone jest z przeciwieństw, chociaż nie było rzeczą absolutnie konieczną, by ono było złożone z przeciwieństw. Podobnie, to, że Bóg powołał do bytu takie rzeczy, zależało od Jego woli, to zaś, że coś od nich pochodzi lub istnieje, gdy raz zostały ustanowione, jest absolutnie konieczne.

W różny zaś sposób z różnych przyczyn bierze się konieczność w rzeczach stworzonych. Ponieważ bowiem rzecz nie może istnieć bez swych istotnych pierwiastków, którymi są materia i forma, to, co należy się rzeczy z powodu jej istotnych pierwiastków, musi we wszystkich rzeczach mieć absolutną konieczność.

Z tych zaś pierwiastków, jako od pierwiastków bytowania, trojako przyjmuje się w rzeczach absolutną konieczność. Jednym sposobem mianowicie, w stosunku do bytu tej rzeczy, której są pierwiastkami.

A ponieważ materia, jako taka, jest bytem w możności, to zaś, co może istnieć, może także i nie istnieć, więc w porządku materii istnieją z konieczności pewne rzeczy podlegające rozkładowi, jak na przykład zwierzę, gdyż jest złożone z przeciwieństw, i ogień, gdyż jego materia może przyjmować rzeczy przeciwne.

Forma zaś, jako taka, jest czynem, i przez nią rzeczy istnieją aktualnie. Stąd wypływa z niej konieczność bytu w pewnych rzeczach. A to się przydarza albo dlatego, że owe rzeczy są formami nie w materii, i w ten sposób nie ma w nich możności do niebytu, lecz przez swą formę są zawsze w mocy bytowania, jak na przykład substancje oddzielone. Albo dlatego, że ich formy doskonałością swoją dorównują całej możności materii, tak, że nie pozostaje tym sposobem możności do innej formy, a tym samym i do niebytu; jak na przykład ciała niebieskie. W tych zaś, w których forma nie wypełnia całej możności materii, pozostaje jeszcze w materii możność do innej formy. I dlatego nie ma w nich konieczności bytowania, lecz moc bytowania wynika w nich z opanowania materii przez formę, jak to widać w elementach i rzeczach złożonych z elementów. Forma bowiem elementu nie dosięga materii w całej jej możności, materia bowiem staje się zdolną do przyjęcia formy jednego elementu tylko przez to, że zostaje poddaną jednemu z dwóch przeciwieństw. Forma zaś ciała mieszanego dosięga materii o tyle, że jest ono przygotowane danym sposobem zmieszania. Musi zaś być jeden i ten sam przedmiot rzeczy przeciwnych i wszystkich rzeczy pośrednich, będących wynikiem zmieszania przeciwieństw. Stąd jest jasnym, że wszystkie rzeczy, które czy to mają przeciwieństwo, czy to składają się z przeciwieństw, podlegają rozkładowi. Te zaś, które nie są takimi, są wieczne; chyba że przypadłościowo podlegają rozkładowi, jak na przykład formy, które nie bytują same w sobie, lecz mają byt przez to, że istnieją w materii.

Drugim zaś sposobem istnieje w rzeczach konieczność absolutna z istotnych pierwiastków, przez stosunek do części materii lub formy, jeśli się zdarzy, że tego rodzaju pierwiastki w niektórych rzeczach nie są pojedyncze. Ponieważ bowiem materią właściwą człowiekowi jest ciało mieszane, o pewnym temperamencie i zorganizowane, jest rzeczą absolutnie konieczną, by człowiek miał w sobie wszystkie jego elementy i humory i główne organa. Podobnie, jeśli człowiek jest zwierzęciem rozumnym, śmiertelnym, i jeśli taką jest natura, lub forma człowieka, jest rzeczą konieczną, by był i zwierzęciem i rozumnym.

Trzecim sposobem jest w rzeczach absolutna konieczność przez stosunek istotnych pierwiastków do własności wynikających z materii lub formy; jak na przykład koniecznym jest, by piła była twardą, dlatego, że jest z żelaza, i by człowiek był zdolny do nauki.

Konieczność zaś czynnika działającego rozważa się i odnośnie do samego działania i odnośnie do wynikającego z niego skutku. Konieczność zaś rozważana w pierwszy sposób, podobna jest do konieczności przypadłości, którą ona ma od istotnych pierwiastków. Jak bowiem inne przypadłości pochodzą od konieczności istotnych pierwiastków, tak i działanie pochodzi od konieczności formy, przez którą działający jest w czynie; tak bowiem działa, jak jest aktualnym. Inaczej to jednak się zdarza w działaniu, które powstaje w samym działającym, jak na przykład rozumienie i chcenie, i w działaniu, które przechodzi na coś drugiego, jak na przykład ogrzewanie. W pierwszym bowiem rodzaju czynności wynika konieczność działania czynnika z formy, która go aktualizuje, skoro nie potrzeba do jego istnienia niczego zewnętrznego, w czym by działanie się kończyło. Gdy bowiem zmysł został zaktualizowany przez obraz zmysłowy, to jest rzeczą konieczną, by dostrzegał, i podobnie ma się rzecz z umysłem, gdy zostanie zaktualizowany przez ideę poznawczą. W drugim zaś rodzaju czynności wynika z formy konieczność działania odnośnie do mocy działania; jeśli bowiem ogień jest ciepły, to jest koniecznym, by miał moc ogrzewania, nie jest jednak koniecznym, by ogrzewał, dlatego, że mu coś zewnętrznego może przeszkadzać. Nie stanowi to też różnicy, czy wystarcza, by przez swą formę działał jeden czynnik, czy też należy zebrać wiele czynników do wykonania jednego działania, jak na przykład wielu ludzi do wiosłowania; wszystkie czynniki są bowiem jakby jednym czynnikiem, który zostaje zaktualizowany przez zjednoczenie ich w jednej czynności.

Konieczność zaś pochodząca od przyczyny działającej lub poruszającej w skutku, lub w rzeczy poruszanej, zależy nie tylko od przyczyny działającej, lecz także od warunku samej rzeczy poruszanej i przyjmującej działanie czynnika, w którym albo żadnym sposobem nie ma możności do przyjęcia skutku takiego działania, jak na przykład we wełnie, by z niej zrobiono piłę, albo możności przeszkadzają czynniki przeciwne, lub warunki przeciwne, tkwiące w rzeczy poruszanej, albo formy, które stanowią przeszkodę większą, niż jest moc czynnika w działaniu, jak na przykład słabe ciepło nie topi żelaza. Aby więc wynikł skutek, musi w rzeczy doznającej być możność do przyjmowania, a w działającym opanowanie doznającego, tak, by mógł go usposobić przeciwnie. A gdyby skutek wynikający w doznającym ze zwycięstwa nad nim działającego był przeciwnym naturalnym warunkom doznającego, wtedy zajdzie konieczność przymusu, jak na przykład, gdy się kamień rzuca w górę. Gdyby zaś nie był przeciwnym naturalnym warunkom samego podmiotu, nie będzie konieczności przymusu, lecz konieczność naturalnego porządku, jak na przykład przy ruchu nieba, który pochodzi od zewnętrznego czynnego pierwiastka, a jednak nie sprzeciwia się naturalnym warunkom ciała poruszanego, i dlatego nie jest ruchem wynikającym z przymusu, lecz naturalnym. Podobnie ma się rzecz z wpływaniem ciał niebieskich na niższe ciała, w niższych ciałach istnieje bowiem naturalna skłonność przyjęcia wpływu ciał wyższych. Podobnie jest także z powstawaniem elementów, forma bowiem, która ma powstać, nie jest przeciwną materii pierwszej, będącej podmiotem powstawania, chociaż jest przeciwną formie, którą się ma odrzucić, gdyż podmiotem powstawania nie jest materia istniejąca pod formą przeciwną.

Jasnym jest więc z tego, co powiedziano powyżej, że konieczność wynikająca z przyczyny działającej, zależy w niektórych rzeczach tylko od stanu rzeczy działającej, w innych zaś rzeczach od stanu rzeczy działającej i doznającej. Jeśli więc taki stan, z którego z konieczności wynika skutek, był absolutnie konieczny i w działającym i w doznającym, będzie zachodzić absolutna konieczność w przyczynie działającej, jak na przykład w tych rzeczach, które działają z konieczności i zawsze. Jeśli zaś nie był absolutnie koniecznym, lecz można go było usunąć, nie będzie konieczności z przyczyny działającej, chyba na mocy przypuszczenia odpowiedniej skłonności działania z obydwóch stron; jak na przykład w tych rzeczach, którym przeszkadza w działaniu czy to niedoskonałość mocy, czy przymus ze strony czegoś przeciwnego: stąd nie działają zawsze i z konieczności, lecz po większej części.

Z przyczyny celowej zaś, wynika w rzeczach konieczność dwojako. Jednym mianowicie sposobem, o ile jest pierwszą w zamiarze działającego. I tutaj wynika konieczność w ten sam sposób z celu, jak i od czynnika działającego. Czynnik bowiem o tyle działa, o ile cel zamierza, zarówno w rzeczach naturalnych, jak dowolnych. W rzeczach naturalnych bowiem, zamiar celu jest właściwością czynnika, stosownie do jego formy, przez którą mu cel odpowiada; musi stąd rzecz w przyrodzie zmierzać do celu odpowiednio do mocy swej formy, jak na przykład rzecz ciężka w miarę swej ciężkości dąży ku środkowi. W rzeczach dowolnych zaś o tyle się wola skłania do działania dla celu, o ile cel zamierza, chociaż nie jest zawsze skłonna do uczynienia tego lub tamtego, co służy do celu, pragnąc jednakowoż celu, gdy można osiągnąć cel nie tylko przez to lub tamto, lecz różnymi sposobami. Drugim zaś sposobem wynika z celu konieczność, o ile cel jest co do bytu późniejszy. I ta konieczność nie jest absolutna, lecz warunkowa, jak na przykład mówimy, że będzie koniecznym, by piła była żelazną, jeśli ma wykonywać pracę piły.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.