Księga II, Rozdział 35
Rozwiązanie powyższych argumentów. I najpierw tych, które wzięto ze strony Boga
Należy więc wykazać, że powyższe argumenty nie dowodzą w sposób konieczny. I najpierw te, które się bierze ze strony czynnika działającego.
Nie musi bowiem Bóg się poruszać, czy to Sam przez się, czy przypadłościowo, dlatego, że skutki przez Niego wywołane na nowo być zaczynają; jak to podawał pierwszy argument. Nowość bowiem skutku może wskazywać na zmianę czynnika, o ile wykazuje nowość czynności; nie może bowiem w czynniku być nowej czynności, bez tego, by w jakiś sposób został poruszony, choćby tylko z bezczynności do działania. Nowość zaś skutku bożego działania nie okazuje nowości czynności w Bogu; skoro Jego czynność jest Jego istotnością, jak to powyżej wykazano. Stąd i nowość skutku nie może wykazać zmiany w Bogu działającym.
Nie wynika stąd jednak, by jeśli działanie pierwszego czynnika jest wieczne, Jego skutek był wieczny, jak wnioskowano w drugim argumencie. Wykazano bowiem powyżej, że Bóg, powołując rzeczy do bytu, działa przez wolę. Nie w ten sposób jednak, by istniała w Nim jakaś inna pośrednia czynność, jak na przykład w nas czynność władzy poruszającej jest pośrednią między czynem woli i skutkiem, jak to wykazano poprzednio; lecz Jego rozumienie i chcenie jest Jego działaniem. Skutek zaś wynika z umysłu i woli odpowiednio do rozstrzygnięcia umysłu i rozkazu woli. Jak zaś umysł określa dla rzeczy uczynionej każdy inny warunek, tak też przepisuje jej czas; sztuka bowiem nie tylko określa, że dana rzecz ma być taką a taką, lecz także że ma być wtedy a wtedy, jak na przykład lekarz przepisuje, by lekarstwo podać w tym a tym czasie. Stąd, gdyby jego chcenie samo przez się uskuteczniało wywoływanie skutku, wynikałby na nowo skutek z dawnej woli, bez tego, by na nowo istniała jakaś czynność. Nic więc nie przeszkadza, by powiedzieć, że działanie Boga było od wieków, skutek zaś nie był od wieków, lecz w tym czasie, w którym Bóg od wieków to rozporządził.
Jest stąd także jasnym, że chociaż Bóg jest wystarczającą przyczyną powołania rzeczy do bytu, nie musi się jednak przyjąć, że skutek przez Niego spowodowany jest wieczny, dlatego, że On jest wieczny, jak to twierdził trzeci argument. Gdy się bowiem przyjmie wystarczającą przyczynę, przyjmuje się jej skutek, lecz nie przyjmuje się skutku poza tą przyczyną; pochodziłoby to bowiem z niewystarczalności przyczyny, jak na przykład, gdyby rzecz ciepła nie ogrzewała. Właściwym zaś skutkiem woli jest, by było to, czego wola chce; jeśliby zaś było coś innego, niż to, czego chce wola, nie byłby to skutek właściwy przyczynie, lecz skutek dla niej obcy. Wola zaś, jak powiedziano, jak chce, by coś było takim a takim, tak chce, by to było w tym a tym czasie. Stąd do tego, by wola była wystarczającą przyczyną, nie potrzeba, by był skutek wtedy, gdy jest wola, lecz by był wtedy, gdy wola skutek wyznaczy. W tych rzeczach zaś, które pochodzą od przyczyny działającej z natury, ma się rzecz inaczej; działanie bowiem natury jest takim, jaką jest natura; stąd musi wynikać skutek z istnienia przyczyny. Wola zaś działa nie według swego sposobu bycia, lecz według sposobu swego chcenia, i dlatego, jak skutek czynnika naturalnego wynika z bytu czynnika, jeśli on jest wystarczający, tak i skutek czynnika działającego z wolnej woli, wynika ze sposobu jego chcenia.
Jest stąd także jasnym, że skutek woli bożej się nie odwleka, chociaż nie istniał zawsze, pomimo, że go Bóg chciał, jak to przypuszczał czwarty argument. Pod wolę bożą podpada bowiem nie tylko to, by istniał Jej skutek, ale by istniał w tym a tym czasie. Stąd więc rzecz której chce, mianowicie by stworzenie wtedy istniało, nie zostaje opóźniona; gdyż stworzenie rozpoczęło swój byt w tym czasie, który mu Bóg od wieków wyznaczył.
Nie należy zaś przyjąć jakiejś różnorodności części jakiegoś trwania przed początkiem wszelkiego stworzenia; jak to przypuszczano w piątym argumencie. Nicość bowiem nie ma miary ani trwania. Trwanie zaś Boga, które jest wiecznością, nie ma części, lecz jest zupełnie niezłożone, nie ma ani przedtem ani potem, skoro Bóg jest niezmienny, jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Nie należy więc porównywać początku wszelkiego stworzenia do jakichś różnych oznaczonych części w jakiejś uprzednio istniejącej mierze, do których początek stworzeń może się podobnie lub rozmaicie odnosić, tak, by w czynniku działającym musiał być powód, dlaczego powołał stworzenie do bytu w tej oznaczonej części owego trwania, a nie w innej wcześniejszej lub późniejszej. Taki powód byłby potrzebny, gdyby istniało trwanie podzielne na części, poza wszelkim stworzeniem; jak to widzimy u czynników szczegółowych, które powodują skutek w czasie, lecz nie sam czas. Bóg zaś równocześnie powołał do bytu i stworzenie i czas. Nie należy więc tu rozważać powodu, dlaczego teraz, a nie wcześniej, lecz tylko dlaczego nie zawsze. Wyjaśnia się to przez porównanie z miejscem. Poszczególne bowiem ciała zostają powołane do bytu tak w określonym czasie, jak w określonym miejscu; a ponieważ poza nimi jest czas i miejsce, które je zawierają, musi istnieć powód, dlaczego raczej zostają powołane do bytu w tym miejscu, i w tym, a nie w innym czasie. W całym zaś niebie, poza którym nie ma miejsca, i z którym zostało powołane do bytu całe miejsce wszystkich rzeczy, nie należy rozważać powodu, dlaczego tu a nie tam zostało stworzone; a ponieważ niektórzy uważali, że należy ten powód rozważać, popadli oni w ten błąd, że przyjęli nieskończoność w ciałach. I podobnie przy powstaniu całego stworzenia, poza którym nie ma czasu i z którym równocześnie czas powstał, nie należy rozważać powodu, dlaczego teraz a nie wcześniej, byśmy przez to zostali doprowadzeni do przyznania nieskończoności czasu; lecz tylko dlaczego nie zawsze, lub dlaczego po niebycie, lub dlaczego zapoczątkowane.
Aby to badać, wprowadzono szósty argument, ze strony celu, który jedynie może wprowadzić konieczność w tych rzeczach, których dokonuje wola. Celem zaś woli Boga może być tylko Jego dobroć. Nie działa On zaś, aby ten cel powołać do bytu, jak na przykład pracownik działa, aby powstała rzecz, którą wykonuje, gdyż Jego dobroć jest wieczną, niezmienną, tak, że nie można jej nic dodać. Nie można też powiedzieć, by Bóg działał dla Swego udoskonalenia. Nie działa też dla zdobycia sobie tego celu, jak na przykład król walczy, by zdobyć miasto; jest bowiem Sam Swoją dobrocią. Pozostaje więc, że działa dla celu, o ile powoduje skutek, by uczestniczył w celu. W takim więc powołaniu rzeczy do bytu dla celu, nie należy rozważać jednakowego stosunku do celu jako powodu dzieła wiecznego: lecz raczej należy rozważać stosunek celu do skutku, który powstaje dla celu, by powstawał taki skutek, jaki najodpowiedniej podporządkuje się celowi. Dlatego stąd, że cel jest w tym samym stosunku do czynnika, nie można wnioskować, iż skutek jest wieczny.
Nie jest także rzeczą konieczną, by skutek działania Boga istniał zawsze, dlatego, żeby przez to najodpowiedniej podporządkował się do celu, co wydaje się, że przedstawia siódmy argument; lecz najodpowiedniej podporządkowuje się celowi przez fakt, że nie istniał zawsze. Każdy bowiem czynnik wywołujący skutek ku współuczestnictwu ze swą formą, zamierza w niego wprowadzić swe podobieństwo. Tak więc było rzeczą odpowiednią dla woli bożej, by powołała stworzenie do bytu ku uczestnictwu w Jego dobroci, tak, by przedstawiało przez swe podobieństwo dobroć bożą. To przedstawianie nie może zaś być sposobem równości, jak na przykład skutek jednorodny przedstawia swą przyczynę, tak, aby było rzeczą konieczną, by dobroć nieskończona powodowała skutki wieczne; lecz w ten sposób, w jaki tego, który przewyższa, przedstawia rzecz, którą on przewyższa. Wyższość zaś dobroci bożej nad stworzeniem wyraża się przede wszystkim w tym, że stworzenia nie istniały zawsze. Z tego bowiem się jasno okazuje, że wszystko poza Nim ma Go za sprawcę swego bytu, i że Jego moc nie musi wywoływać takich skutków, jak na przykład natura skutki naturalne; oraz, co za tym idzie, że działa z wolnej woli, i że jest rozumny. Przeciwnie zaś twierdzili niektórzy spośród tych, którzy przyjęli wieczność stworzeń.
Tak więc nie ma niczego ze strony czynnika działającego, co by nas zmuszało do twierdzenia, że stworzenia są wieczne.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.