Księga II, Rozdział 37
Rozwiązanie argumentów wziętych z uczynienia rzeczy
Pozostaje nam jeszcze do wykazania, że i ze strony uczynienia rzeczy wzięte argumenty nie mogą nas zmusić do przyjęcia wieczności rzeczy.
Powszechne bowiem zdanie filozofów, twierdzących, że z niczego nie może być nic uczynione, z którego wychodził pierwszy argument, jest prawdziwe, odnośnie do owego uczynienia, które oni rozważali. Ponieważ bowiem wszelkie nasze poznanie rozpoczyna się od zmysłu, który się odnosi do rzeczy szczegółowych, rozważanie człowieka postępowało od szczegółowych do powszechnych rozważań. Stąd ci, którzy poszukiwali początku rzeczy szczegółowych, rozważali tylko powstawanie szczegółowych bytów, badając, w jaki sposób czy ten ogień czy ten kamień powstaje. I dlatego pierwsi rozważając powstawanie rzeczy ze strony zewnętrznej, bardziej niż to należało czynić, twierdzili, że rzeczy powstają tylko według pewnych przypadłościowych stanów, jak rzadkość, gęstość i tym podobne, mówiąc, co za tym idzie, że powstawanie nie jest niczym innym jak zmianą, dlatego iż rozumieli, że wszystko powstawało z aktualnego bytu. Później zaś, rozważając powstawanie rzeczy bardziej ze strony wewnętrznej, postąpili do powstawania rzeczy według substancji, twierdząc, że stawanie się nie musi pochodzić od bytu aktualnego, chyba przypadłościowo, lecz że pochodzi samo przez się od bytu w możności. Takie zaś stawanie się, mianowicie jakiegoś bytu z jakiegokolwiek bytu, jest powstawaniem bytu szczegółowego, który powstaje jako ten byt, jak na przykład człowiek lub ogień, nie zaś jako byt powszechny; był bowiem wcześniej byt, który się na ten byt zamienia. Głębiej zaś wchodząc w pochodzenie rzeczy, rozważali wreszcie pochodzenie całego stworzonego bytu od jednej pierwszej przyczyny; jak to widać z argumentów powyżej podanych, które to wykazują. W całym tym zaś pochodzeniu całego bytu od Boga niepodobna, by coś powstawało z czegoś innego uprzednio istniejącego; nie byłoby to bowiem uczynieniem wszelkiego bytu stworzonego. Do takiego zaś pojęcia uczynienia nie doszli pierwsi filozofowie przyrody, którzy powszechnie mniemali, że z niczego nie może być nic uczynione. Albo jeżeli niektórzy z nich do niego doszli, nie uważali, by odpowiadała mu właściwie nazwa uczynienia, skoro wyraz uczynienia wnosi pojęcie ruchu lub zmiany, a w tym pierwszym początku całego bytu od jednego pierwszego bytu nie można pojąć przemiany jednego bytu w drugi, jak to wykazano. Dlatego też rozważanie tego rodzaju początku rzeczy nie należy do filozofa przyrody, lecz do metafizyka, który rozważa byt ogólny, i to, w czym nie ma ruchu. My jednak przenosimy dla pewnego podobieństwa także i na ten początek nazwę uczynienia, tak, że nazywamy uczynionymi te rzeczy, których istotność lub natura ma początek od innych.
Widać stąd, że i w drugim argumencie, który został wzięty z natury ruchu, nie wnioskuje się w sposób konieczny. Stwarzanie bowiem można nazwać zmianą tylko przenośnie, o ile się rozważa, że rzecz stworzona ma byt po niebycie; ze względu na to mówi się, że jedna rzecz powstaje z drugiej także i tam, gdzie rzeczy nie przemieniają się jedna w drugą, a mówi się tak tylko dlatego, że jedna następuje po drugiej, jak na przykład, dzień z nocy. Ani też natura ruchu, którą argument ten wprowadza, nie może tu zaważyć; skoro to, co w żaden sposób nie istnieje, nie może być w jakimś szczególnym stanie; tak, by można wnioskować, że gdy zaczyna być, jest w innym stanie teraz i przedtem.
Jasnym jest stąd także, że nie musi jakaś bierna możność wyprzedzać istnienia wszelkiego bytu stworzonego, jak wnioskowano w trzecim argumencie. To bowiem jest konieczne w tych rzeczach, które początek istnienia biorą od ruchu, skoro ruch jest zaktualizowaniem czegoś istniejącego w możności (III Phys.). Było zaś możliwym, by stworzony byt zaistniał wcześniej, zanim zaistniał, mocą czynnika, którą i tak istnieć zaczął; albo też było to możliwe z racji stosunku terminów, w których się nie znajduje żadnej sprzeczności, a to nazywa się możliwym według możności nieistniejącej, jak mówi Filozof w V Metaph. To bowiem orzeczenie, którym jest być, nie sprzeciwia się temu podmiotowi, którym jest świat lub człowiek, tak, jak wymierne sprzeciwia się średnicy i stąd wynika, że nie jest niemożliwe, by istniało, a zatem, że jest możliwym, by zaistniało wcześniej nim zaistniało, nawet gdyby żadna możność nie istniała. Te zaś rzeczy, które powstają z ruchu, muszą być uprzednio możliwe przez jakąś bierną możność; i do nich stosuje Filozof w VII Metaph. ten argument.
Jasnym jest zaś stąd, że i czwarty argument nie dowodzi w tym zagadnieniu. W tych rzeczach bowiem, które powstają z ruchu, powstawanie nie jest równoczesne z bytem rzeczy, znajduje się bowiem w tych rzeczach kolejność w stawaniu się. W tych rzeczach zaś, które nie powstają z ruchu, stawanie się nie wyprzedza bytu.
Tak więc widać w sposób oczywisty, że nic nie przeszkadza, by przyjąć, iż świat nie istniał zawsze. To zaś przyjmuje wiara katolicka (Rdz 1, 1): Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. A w (Prz 8, 22), powiedziano o Bogu: pierwej aniżeli co uczynił z początku i t. d.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.