Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 38

Argumenty, którymi niektórzy starają się dowieść, że świat nie jest wieczny

Istnieją pewne argumenty, które niektórzy wprowadzają, by dowieść, że świat nie był zawsze, wzięte z następujących rozumowań.

Jest bowiem rzeczą dowiedzioną, że Bóg jest przyczyną wszystkich rzeczy. Przyczyna zaś musi co do trwania być wcześniejszą od tych rzeczy, które powstają z działania przyczyny.

Podobnie. Skoro wszelki byt został stworzony przez Boga, nie można powiedzieć, że został uczyniony z jakiegoś bytu, i tak wynika stąd, że został uczyniony z niczego. I co za tym idzie, że ma byt po niebycie.

Co więcej, dlatego, że nie można przebyć nieskończonej liczby rzeczy. Gdyby świat istniał zawsze, przebyłoby się już nieskończoną liczbę rzeczy; co bowiem należy do przeszłości, to się już przebyło; jeśli zaś świat istniał zawsze, to przeszła nieskończona ilość dni lub obrotów słońca.

Oprócz tego. Wynika stąd, że się do nieskończonego coś dodaje, skoro dodaje się codziennie na nowo do dni lub do obrotów przeszłych.

Co więcej. Wynika stąd, że w przyczynach sprawczych trzeba postępować w nieskończoność, jeśli rodzenie się zawsze istniało, co należy przyjąć, jeśli świat istniał zawsze; gdyż przyczyną syna jest ojciec, a tego znowu inny ojciec, i tak dalej w nieskończoność.

Dalej. Wynikałoby stąd, że jest nieskończona liczba rzeczy; mianowicie dusze nieśmiertelne nieskończonej liczby ludzi w przeszłości.

Ponieważ zaś w tych argumentach, nie wnioskuje się w sposób konieczny, choć nie brak im prawdopodobieństwa, wystarczy je tylko zaznaczyć, by się nie wydawało, że wiara katolicka opiera się na próżnych rozumowaniach, a nie, jak jest w rzeczywistości, na niewzruszonej nauce bożej. I dlatego wydaje się rzeczą słuszną podać, w jaki sposób odpowiadają na nie ci, którzy przyjęli wieczność świata.

Co bowiem powiedziano w pierwszym twierdzeniu, że czynnik z konieczności wyprzedza skutek, będący wynikiem jego działania jest prawdziwym odnośnie do tych rzeczy, które działają przez ruch, skutek jest bowiem dopiero u końca ruchu, czynnik zaś musi być także, gdy się ruch zaczyna. W tych rzeczach zaś, które działają w jednej chwili, nie jest to koniecznym; jak na przykład słońce, które gdy tylko znajdzie się w punkcie wschodu, oświeca naszą półkulę.

To co powiedziano w drugim punkcie, także nie ma znaczenia, jeśli się bowiem nie przyjmie zdania coś jest uczynione z czegoś, to jako przeciwne zdanie należy postawić coś nie jest uczynione z czegoś, a nie coś jest uczynione z niczego, chyba w znaczeniu pierwszego zdania; a stąd nie można wnioskować, że powstaje po niebycie.

Trzeci argument także nie przekonywa. Nieskończone bowiem, chociaż aktualnie nie istnieje równocześnie, może jednak istnieć kolejnie, gdyż w ten sposób wzięte, każde nieskończone jest skończone. Można więc było przebyć każdy poprzedni obrót, ponieważ był skończony. We wszystkich razem zaś, jeśli świat istniał zawsze, nie należałoby przyjąć pierwszego obrotu. Tak więc nie trzeba by było ich przebywać, przy czym potrzeba zawsze dwóch terminów krańcowych.

Czwarty argument także jest słaby. Nic bowiem nie przeszkadza dodawać coś do nieskończonego z tej strony, z której jest skończone. Z tego zaś, że się przyjmuje wieczny czas, wynika, że jest nieskończony od strony przedtem, lecz skończony ze strony potem, teraźniejszość bowiem jest kresem przeszłości.

Także zarzut postawiony w piątym argumencie nie jest przekonywający, gdyż według filozofów niepodobna w przyczynach działających, tych, które działają równocześnie, postępować w nieskończoność, gdyż trzeba by, by skutek zależał od równocześnie istniejącej nieskończonej ilości działań. Takimi zaś są przyczyny same przez się nieskończone, gdyż ich nieskończoność jest potrzebna do wywołania ich skutku. W przyczynach zaś nie działających równocześnie, nie jest to niemożliwą rzeczą, zdaniem tych, którzy przyjmują wieczność powstawania. Ta nieskończoność jednak jest dla przyczyn czymś przypadłościowym, gdyż przydarza się ojcu Sokratesa, by był lub nie był synem kogoś innego. Nie przydarza się to zaś kijowi, o ile porusza kamieniem, że go ręka porusza; porusza on bowiem, o ile jest poruszany.

Zarzut odnoszący się do dusz jest trudniejszy. Lecz argument ten nie jest bardzo pożyteczny, gdyż z góry przypuszcza wiele rzeczy. Niektórzy bowiem z tych, którzy przyjmują wieczność świata, twierdzili także, że dusze ludzkie nie żyją dłużej od ciał. Inni znowu, że ze wszystkich dusz nie pozostaje nic prócz umysłu odłączonego, czyli czynnego według niektórych, czyli biernego, według innych. Inni znowu przyjmowali pewne krążenie dusz, mówiąc, że te same dusze po kilku wiekach wracają do ciał. Inni znowu nie uważają za nieodpowiednie, by było coś aktualnie nieskończonego w tym, w czym nie ma porządku.

Można zaś skuteczniej przystąpić do wykazania tego, z celu woli bożej, jak to zaznaczono powyżej. Celem bowiem woli bożej przy powołaniu rzeczy do bytu jest dobroć boża, jak się okazuje w skutkach przez Boga wywołanych. Moc boża zaś i dobroć w najwyższym stopniu się okazują przez to, że rzeczy, które istnieją poza Bogiem, nie istniały zawsze. Z tego zaś okazuje się oczywiście, że inne rzeczy poza Nim, od Niego mają byt, dlatego, że nie istniały zawsze. Okazuje się także, że nie działa z konieczności natury, i że Jego moc jest w działaniu nieskończona. Było więc rzeczą w najwyższym stopniu odpowiednią dla dobroci bożej, by dała rzeczom stworzonym początek trwania.

Na podstawie zaś tego, co powyżej powiedziano, możemy uniknąć różnych błędów filozofów pogańskich. Niektórzy z nich twierdzili, że świat jest wieczny. Inni, że materia świata jest wieczna, a z niej po jakimś czasie zaczął świat powstawać, czy to przez przypadek, czy przez jakiś umysł, albo przez miłość lub nienawiść. Wszyscy oni przyjmują coś wiecznego poza Bogiem. A to się sprzeciwia wierze katolickiej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.