Księga II, Rozdział 39
Że rozróżnienie rzeczy nie pochodzi od przypadku
Po załatwieniu się z tym, co należy do powołania rzeczy do bytu, należy zająć się tym, co trzeba rozważyć przy rozróżnieniu rzeczy. Należy tu najpierw okazać, że rozróżnienie rzeczy nie pochodzi od przypadku.
Przypadek bowiem może zachodzić tylko tam, gdzie rzeczy mogą istnieć w inny sposób; tych rzeczy bowiem, które są z konieczności i zawsze, nie przypisujemy przypadkowi. Wykazano zaś powyżej, że istnieją pewne rzeczy stworzone, w naturze których nie ma możności do niebytu; takimi na przykład są substancje niematerialne, i te, w których nie ma przeciwieństw. Nie mogą więc ich substancje pochodzić od przypadku. A jednak przez ich substancje odróżnia się je od siebie. Ich rozróżnienie nie pochodzi więc od przypadku.
Co więcej. Skoro przypadek zachodzi tylko w tych rzeczach, które mogą istnieć w inny sposób, a podstawą tej możliwości jest materia, nie zaś forma, która raczej ogranicza możliwość materii do czegoś jednego, zatem tych rzeczy, których rozróżnienie pochodzi od formy, nie rozróżnia przypadek, lecz raczej te, które rozróżnia się przez materię. Rozróżnienie zaś gatunków pochodzi od formy, osobników zaś tego samego gatunku od materii. Rozróżnienie zatem rzeczy według gatunków nie może pochodzić od przypadku, lecz może przypadek mógłby rozróżniać pewne osobniki.
Dalej. Skoro materia jest początkiem i przyczyną rzeczy przypadkowych, jak to wykazano, może przypadek być przy powstaniu tych rzeczy, które się rodzą z materii. Wykazano zaś powyżej, że pierwsze powołanie rzeczy do bytu nie jest z materii. W nich więc przypadku być nie może. Musiało zaś pierwsze powołanie rzeczy do bytu być wraz z ich rozróżnieniem; znajduje się bowiem w rzeczach stworzonych wiele takich, które ani nie rodzą się wzajemnie ze siebie, ani z czegoś jednego wspólnego, gdyż się nie schodzą w materii. Nie jest więc możliwym, by rozróżnienie rzeczy pochodziło od przypadku.
Podobnie. Przyczyna sama przez się wyprzedza przyczynę przypadłościową, jeśli więc rzeczy późniejsze pochodzą od przyczyny wyznaczonej samej przez się, nieodpowiednią jest rzeczą powiedzieć, że wcześniejsze pochodzą od przyczyny niewyznaczonej, przypadłościowej. Rozróżnienie zaś rzeczy wyprzedza z natury ruch i działania rzeczy; oznaczone bowiem ruchy i działania należą do rzeczy oznaczonych i rozróżnionych. Ruch zaś i działania rzeczy pochodzą od przyczyn samych przez się i oznaczonych, skoro widzimy, że pochodzą od swych przyczyn albo zawsze albo przeważnie w ten sam sposób; stąd i rozróżnienie rzeczy pochodzi od przyczyny samej przez się oznaczonej, a nie od przypadku, który jest przyczyną przypadkową, nieoznaczoną.
Co więcej. Forma każdej rzeczy pochodzącej od czynnika działającego rozumem i wolą, jest przez czynnik zamierzona. Bóg zaś jest Twórcą powszechności stworzeń, a działa On przez rozum i wolę, jak widać z tego, co powiedziano powyżej. Nie może też w Jego mocy być żadnego braku, tak, by nie osiągał Swego zamiaru, gdyż moc Jego jest nieskończona, jak to okazano powyżej. Musi więc Bóg zamierzać i chcieć formy wszechświata. Nie pochodzi ona więc od przypadku; przypadkowymi bowiem nazywamy te rzeczy, które są poza zamiarem działającego. Forma wszechświata polega zaś na rozróżnieniu i na porządku jego części. Rozróżnienie rzeczy nie pochodzi więc od przypadku.
Co więcej. To, co jest dobrem i najlepszym w skutku, jest celem jego powołania do bytu. Lecz to, co dobre i najlepsze we wszechświecie, polega na wzajemnym porządku Jego części, który nie może być bez rozróżnienia; przez ten bowiem porządek zostaje wszechświat w swej całości ustalony i porządek jest tym, co we wszechświecie jest najlepszego. Ten więc porządek części wszechświata i ich rozróżnienie jest celem powołania do bytu wszechświata. Rozróżnienie rzeczy nie pochodzi więc od przypadku.
Tej prawdzie przyświadcza Pismo św., jak to widać w (Rdz 1), gdzie po powiedzeniu: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię, dodano: Przedzielił Bóg światłość od ciemności, i tak dalej, tak, że się okazuje, iż nie tylko stworzenie rzeczy, ale także ich rozróżnienie pochodzi od Boga, a nie od przypadku, lecz jako dobre i najlepsze we wszechświecie. Stąd dodano: widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił i były bardzo dobre.
W ten sposób zaś wyklucza się zdanie starożytnych filozofów przyrody, którzy przyjmowali tylko przyczynę materialną i tylko jedną przyczynę, z której powstawało wszystko przez rozrzedzanie i zgęszczanie. Ci bowiem muszą powiedzieć, że rozróżnienie rzeczy, które widzimy we wszechświecie, nie pochodzi z czyjegoś zamierzonego rozrządzenia, lecz od przypadkowego ruchu materii. Podobnie także wyklucza się zdanie Demokryta i Leucypa, którzy przyjmowali nieskończoną ilość pierwiastków materialnych, mianowicie niepodzielne ciała o tej samej naturze, lecz różne kształtem, porządkiem i ułożeniem, zbieżności których, a musiała ona być przypadkowa, skoro przeczyli istnieniu przyczyny działającej, przypisywali różnorodność w rzeczach, z powodu trzech powyższych różnic atomów, mianowicie kształtu, porządku i położenia; a stąd wypływało, że rozróżnienie rzeczy jest przypadkowe. Widać zaś z tego, co powiedziano powyżej, że to jest fałszywe.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.