Księga II, Rozdział 40
Że materia nie jest pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy
Z tego, co powiedziano, okazuje się, że rozróżnienia rzeczy nie powoduje różnorodność materii, jako pierwsza przyczyna.
Od materii bowiem nie może pochodzić nic określonego, chyba przypadkowo, dlatego, że materia jest w możności do wielu rzeczy; a gdyby z tych rzeczy tylko jedna miała od niej pochodzić, musiałoby się to zdarzać w mniejszości wypadków; takim zaś jest to, co się zdarza przypadkowo, zwłaszcza, gdy się usunie zamiar czynnika działającego. Wykazano zaś, że rozróżnienie rzeczy nie pochodzi od przypadku. Wynika więc stąd, że nie pochodzi od różnorodności materii, jako od pierwszej przyczyny.
Dalej. Te rzeczy, które wynikają z zamiaru czynnika działającego, nie są spowodowane materią jako pierwszą przyczyną. Przyczyna działająca bowiem jest wcześniejszą w powodowaniu od materii; gdyż materia staje się przyczyną aktualną, tylko o ile ją czynnik działający porusza. Stąd jeśli jakiś skutek wynika z przysposobienia materii i zamiaru czynnika działającego, nie pochodzi to od materii jako od pierwszej przyczyny. I dlatego widzimy, że te rzeczy, które się sprowadzają do materii, jako do pierwszej przyczyny, są poza zamiarem działającego. Jak na przykład potwory i inne dziwolągi natury. Forma zaś pochodzi z zamiaru czynnika działającego. Dowodzi się tego w ten sposób: czynnik działający sprawia bowiem coś podobnego do siebie co do formy; a gdy to czasem zawodzi, dzieje się to przypadkiem, z winy materii. Formy więc nie wynikają z przysposobienia materii jako z pierwszej przyczyny, lecz raczej naodwrót, materie tak zostają przysposobione, aby były takie a takie formy. Rozróżnienie zaś rzeczy według gatunku jest według ich form. Rozróżnienie rzeczy nie jest więc z powodu różnorodności materii jako z powodu pierwszej przyczyny.
Co więcej. Rozróżnienie rzeczy może pochodzić od materii tylko w tym, co zostaje uczynione z materii istniejącej uprzednio. Jest zaś wiele różnych rzeczy, które nie mogą być uczynione z materii istniejącej uprzednio; jak na przykład ciała niebieskie, które nie mają przeciwieństw, jak to wykazuje ich ruch. Nie może więc różnorodność materii być pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy.
Podobnie. Wszystkie rzeczy mające przyczynę swego bytu i odróżniające się, mają przyczynę swego rozróżnienia; każda bowiem rzecz według tego staje się bytem, jak się staje jednym w sobie niepodzielnym i od innych odróżnionym. Lecz jeśli materia przez swą różnorodność jest przyczyną rozróżnienia rzeczy, trzeba przyjąć, że materie są w sobie różne. Jest zaś rzeczą jasną, że każda materia ma byt od czegoś drugiego, skoro powyżej wykazano, że każda rzecz, która w jakikolwiek sposób istnieje, ma byt od Boga. Co innego jest więc przyczyną rozróżnienia w materiach. Nie może więc różnorodność materii być pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy.
Co więcej. Skoro każdy umysł działa dla dobra, nie sprawia on czegoś lepszego dla rzeczy gorszej, lecz naodwrót; i podobnie jest w przyrodzie. Wszystkie zaś rzeczy pochodzą od Boga działającego przez umysł, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. A zatem u Boga gorsze rzeczy są ze względu na lepsze, a nie naodwrót. Forma zaś jest szlachetniejszą od materii, skoro jest jej doskonałością i aktualizacją. A zatem nie powoduje takich a takich form rzeczy dla takich i takich materyj, lecz raczej takie a takie materie, by istniały takie formy. A zatem rozróżnienie gatunków w rzeczach, które jest wedle formy, nie odbywa się przez materię, lecz raczej zostały stworzone różne materie, by odpowiadały różnym formom.
Przez to zaś usuwa się zdanie Anaksagorasa, który przyjmuje nieskończoną ilość pierwiastków materialnych, które z początku były pomieszane w jedną masę, a które później umysł rozdzielił i tak ustanowił rozróżnienie rzeczy; i tak samo zdanie tych wszystkich, którzy przyjmowali, że różne pierwiastki materialne są przyczyną rozróżnienia rzeczy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.