Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 41

Że rozróżnienie rzeczy nie jest spowodowane przeciwieństwem czynników

Z tego, co powiedziano, można też wykazać, że przyczyną rozróżnienia rzeczy nie jest różnorodność, lub nawet przeciwieństwo czynników działających.

Jeśli bowiem różne czynniki, od których pochodzi różnorodność rzeczy, są nawzajem do siebie przyporządkowane, musi być jakaś jedna przyczyna tego porządku; wiele rzeczy jednoczy się bowiem tylko przez coś jednego. I w ten sposób to, co porządkuje, jest pierwszą i jedyną przyczyną rozróżnienia rzeczy. Jeśli zaś różne czynniki nie są wzajemnie do siebie przyporządkowane, to połączenie ich w powodowaniu różnorodności rzeczy będzie przypadkowe. Rozróżnienie rzeczy będzie więc przypadkowe. Wykazano zaś powyżej, że jest przeciwnie.

Podobnie. Uporządkowane skutki nie pochodzą od różnych przyczyn nie uporządkowanych, chyba może przypadkowo; różne rzeczy bowiem, jako takie, nie czynią jednej. Widzimy zaś, że rzeczy od siebie różne, mają wzajemny do siebie porządek nie przypadkowo; skoro przeważnie jedna pomaga drugiej. Niemożliwą jest więc rzeczą, by rozróżnienie rzeczy tak uporządkowanych, powodowała różnorodność czynników nie uporządkowanych.

Co więcej. Wszystkie rzeczy, które mają przyczynę swego rozróżnienia, nie mogą być pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy. Lecz jeśli weźmiemy kilka czynników równorzędnych, muszą one mieć przyczynę swego rozróżnienia, mają bowiem przyczynę bytowania, skoro wszystkie byty pochodzą od jednego pierwszego bytu, jak to powyżej okazano; ta sama zaś jest przyczyna bytu jakiejś rzeczy i rozróżnienia jej od innych, jak to wykazano. Nie może więc różnorodność czynników działających być pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy.

Podobnie. Jeśli różnorodność rzeczy pochodzi od różnorodności lub przeciwieństwa różnych czynników, wydawałoby się to przede wszystkim, jak też i wielu to przyjmuje, o przeciwieństwie dobrego i złego, w ten sposób, że wszystko co dobre pochodzi od pierwiastka dobrego, a co złe, od złego; dobro i zło są bowiem we wszystkich rodzajach. Nie może zaś być jednego pierwszego pierwiastka wszystkich złych rzeczy. Skoro więc to, co istnieje przez coś drugiego, sprowadza się do tego, co istnieje samo przez się, musiałby pierwszy czynny pierwiastek złych rzeczy, być sam przez się złym. Samym przez się zaś nazywamy to, co jest takim przez swą istotność. Jego istotność nie będzie więc dobrą. To zaś jest niemożliwe. Każda rzecz bowiem, która istnieje o ile jest bytem, musi być dobrą, każda rzecz bowiem kocha swój byt i pragnie go zachować; znakiem tego jest, że każda rzecz sprzeciwia się swemu rozkładowi; dobro zaś jest to to, czego wszyscy pożądają. Nie może więc rozróżnienie w rzeczach pochodzić od dwóch przeciwnych pierwiastków, z których by jeden był dobrym, a drugi złym.

Co więcej. Każdy czynnik działa o ile jest w czynie. O ile zaś jest aktualną, o tyle każda rzecz jest doskonałą. Każdą zaś rzecz, która jest doskonałą, jako taką nazywamy dobrą. Każdy więc czynnik jako taki, jest dobry. Jeśli więc coś jest samo przez się złem, nie będzie mogło być czynnikiem. Jeśli zaś coś jest pierwszym pierwiastkiem złych rzeczy, musi być złem samo przez się, jak to wykazano. Jest więc niemożliwym, by rozróżnienie w rzeczach pochodziło od dwóch pierwiastków, dobrego i złego.

Co więcej. Jeśli wszelki byt, jako taki jest dobry, to zło, o ile jest złem, jest niebytem. Dla niebytu zaś, jako takiego, nie należy przyjmować przyczyny działającej, skoro każdy czynnik działa o ile jest bytem aktualnym, każda rzecz bowiem czyni coś podobnego sobie. Dla zła zaś jako takiego, nie należy przyjmować przyczyny działającej samej przez się. Nie należy więc sprowadzać rzeczy złych do jednej pierwszej przyczyny, która by sama przez się była przyczyną wszystkich złych rzeczy.

Co więcej. To, co się dzieje poza zamiarem działającego, nie ma przyczyny samej przez się, lecz zdarza się przypadkowo; jak na przykład, gdy ktoś znajduje skarb, przekopując ziemię w celu sadzenia. Lecz zło w jakimś skutku może wynikać tylko poza zamiarem czynnika działającego, skoro każdy czynnik zmierza do dobra, dobro bowiem jest to to, czego wszystkie rzeczy pożądają. Zło więc nie ma przyczyny samej przez się, lecz wydarza się przypadkowo w skutkach przyczyn. Nie należy więc przyjmować jednego pierwszego pierwiastka wszystkich złych rzeczy.

Oprócz tego. Czynniki przeciwne mają czynności przeciwne. Nie należy więc przyjmować przeciwnych przyczyn dla tych rzeczy, które powstają przez jedną czynność. Dobro zaś i zło powstają przez tę samą czynność; tą samą bowiem czynnością rozkłada się woda i powstaje powietrze. Nie należy więc przyjmować pierwiastków przeciwnych z powodu różnicy dobra i zła, którą znajdujemy w rzeczach.

Co więcej. Co w ogóle nie istnieje, nie jest ani dobrem ani złem. Co zaś istnieje, o ile istnieje, jest dobrem, jak to wykazano. Musi więc być coś złem, o ile jest niebytem. Tym zaś jest byt połączony z brakiem. Zło więc, jako takie jest bytem połączonym z brakiem; i samo to zło jest tym brakiem. Brak zaś nie ma przyczyny działającej samej przez się, gdyż każdy czynnik działa o tyle, o ile ma formę; i tak musi sam przez się skutek czynnika działającego mieć formę, skoro czynnik sprawia coś podobnego do siebie, z wyjątkiem przypadku. Wynika więc stąd, że zło nie ma przyczyny działającej samej przez się, lecz że zachodzi przypadkowo w skutkach przyczyn działających same przez się.

Nie ma więc jednego pierwszego i samego przez się pierwiastka złych rzeczy; lecz pierwszym pierwiastkiem wszystkiego jest jedno pierwsze dobro, ze skutków którego wynika przypadkowe zło.

Stąd też mówi Izajasz (Iz 45, 6-7): „Ja Pan, a nie masz innego, tworzący światłość i tworzący ciemności, czyniący pokój i stwarzający złość, ja Pan czyniący to wszystko”. I w (Syr 11, 14): „Dobre i złe, żywot i śmierć, ubóstwo i bogactwa od Pana pochodzą”. I tamże (Syr 33, 15): „Przeciwko złemu jest dobre. Tak i przeciwko mężowi sprawiedliwemu stoi grzesznik. I tak patrz na wszystkie sprawy Najwyższego dwie i dwie, a jedno przeciw drugiemu”. Mówi się zaś, że Bóg czyni złe, lub stwarza, o ile stwarza te rzeczy, które same w sobie są dobre, a jednak dla innych są szkodliwe; na przykład wilk, który chociaż w swoim gatunku jest pewnym dobrem w przyrodzie, jednak dla owcy jest zły, i podobnie ogień dla wody, o ile ją rozkłada. I w podobny sposób jest Bóg przyczyną złego u ludzi, które to zło nazywamy karą. Stąd powiedziano u Amosa (Am 3, 6): „czy będzie złe w mieście, którego by Pan nie uczynił?”. I to właśnie mówi Grzegorz: Bóg stwarza nawet złe rzeczy, które wcale nie istnieją w swej naturze; lecz mówi się, że stwarza złe rzeczy, gdy to, co samo w sobie stworzył dobrem, przemienia na karę dla nas, którzy czynimy złe.

Przez to zaś usuwa się błąd tych, którzy przyjmują przeciwne pierwsze pierwiastki. Błąd ten rozpoczął się najpierw od Empedoklesa. Przyjął on bowiem dwa pierwsze działające pierwiastki, miłość i nienawiść, a z tych nazywał miłość przyczyną powstawania, a nienawiść przyczyną rozkładu i widać stąd, jak mówi Arystoteles w I Metaph., że te dwie rzeczy, dobro i zło uważał pierwszy za prapierwiastki przeciwne. Także i Pitagoras przyjął dwa pierwsze pierwiastki, dobro i zło, lecz nie sposobem czynników działających, lecz sposobem pierwiastków formalnych. Przyjął on bowiem, że te dwa są rodzajami, pod którymi się wszystko inne zawiera; jak to widać u Filozofa w I Metaph.

Niektórzy zaś ludzie przewrotni odważyli się dodać do nauki chrześcijańskiej te błędy najdawniejszych filozofów starożytnych, które już dostatecznie zostały zbite przez późniejszych filozofów. Pierwszy z nich był Marchius, od którego Marchianie biorą swą nazwę, który pod imieniem chrześcijanina utworzył herezję, utrzymując, że istnieją dwa przeciwne pierwiastki; za nim poszli Cerdonianie, a później Manichejczycy, którzy ten błąd najwięcej rozszerzyli.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.