Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 42

Że pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy nie jest porządek drugorzędnych czynników

Z tych samych przesłanek można także wykazać, że rozróżnienia rzeczy nie powoduje porządek drugorzędnych czynników; jak to niektórzy usiłowali twierdzić, że Bóg, będąc jednym i niezłożonym, sprawia tylko jeden skutek, którym jest pierwsza stworzona substancja; ta zaś, ponieważ nie może dorównać w niezłożoności pierwszej przyczynie, nie będąc czystym czynem, lecz mając jakąś domieszkę możności, posiada pewną wielorakość, tak, że z niej już jakaś wielość wynikać może; i tak, ponieważ skutki nigdy nie dosięgają niezłożoności przyczyn, to podczas gdy mnożą się skutki, powstaje różnorodność rzeczy, z której się składa wszechświat.

Twierdzenie to nie wyznacza zatem jednej przyczyny dla całej różnorodności rzeczy, lecz wyznacza poszczególne przyczyny określonym skutkom, oraz przyjmuje, że cała różnorodność rzeczy pochodzi ze zbiegu wszystkich przyczyn. Mówimy zaś, że te rzeczy, które wynikają ze zbiegu różnych przyczyn, pochodzą od przypadku, a nie od jakiejś określonej przyczyny. Rozróżnienie więc rzeczy i porządek wszechświata pochodziłby od przypadku.

Co więcej. To, co jest najlepszym w rzeczach mających przyczynę, sprowadza się jako do pierwszej przyczyny do tego, co jest najlepsze wśród przyczyn; muszą bowiem skutki być proporcjonalne do przyczyn (II Phys.). Najlepszym zaś wśród wszystkich bytów mających przyczynę jest porządek wszechświata, na którym polega dobro wszechświata; jak i w rzeczach ludzkich dobro ludu jest bardziej bożym, niż dobro poszczególnego człowieka (I Ethic.). Trzeba więc stąd porządek wszechświata, jako do właściwej przyczyny, sprowadzić do Boga, o którym wykazaliśmy powyżej (Ks. 1, R. XLI), że jest najwyższym dobrem. A zatem rozróżnienia rzeczy, na których polega porządek wszechświata, nie powodują przyczyny drugorzędne, lecz raczej powoduje je zamiar pierwszej przyczyny.

Co więcej. Wydaje się rzeczą niedorzeczną, by to, co jest najlepszym w rzeczach, sprowadzać, jako do przyczyny, do niedoskonałości w rzeczach. Najlepszym zaś w rzeczach mających przyczynę jest rozróżnienie ich i porządek, jak to wykazano (w argumencie poprzednim i R. XXXIX). Niesłusznym więc byłoby powiedzenie, że takie rozróżnienie ma swą przyczynę w tym, iż przyczyny drugorzędne nie dosięgają niezłożoności pierwszej przyczyny.

Podobnie. We wszystkich uporządkowanych przyczynach działających, które działają dla celu, muszą cele przyczyn drugorzędnych być dla celu pierwszej przyczyny; podobnie jak cel sztuki wojennej i sztuki jazdy konnej i sztuki wyrabiania uzd jest dla celu sztuki społecznej (I Ethic.). Pochodzenie zaś bytów od pierwszego bytu dokonuje się czynnością skierowaną do celu, skoro dokonuje się przez umysł, jak to wykazano (R. XXIV); każdy zaś umysł działa dla celu. Jeśli więc przy powołaniu rzeczy do bytu są jakieś przyczyny drugorzędne, muszą ich cele i czynności być dla celu pierwszej przyczyny, która jest ostatecznym celem w rzeczach mających przyczynę. Tym zaś jest rozróżnienie i porządek części wszechświata, który jest niejako ostateczną formą. Zatem rozróżnienie rzeczy i porządek nie jest z powodu działań przyczyn drugorzędnych, lecz raczej działania przyczyn drugorzędnych są z powodu porządku i rozróżnienia, który ma być ustanowiony wśród rzeczy.

Dalej. Jeśli rozróżnienie części wszechświata i ich porządek jest skutkiem właściwym pierwszej przyczyny, będąc jakoby ostateczną formą i tym, co najlepsze we wszechświecie, musi rozróżnienie i porządek rzeczy być w umyśle pierwszej przyczyny, w rzeczach bowiem, które sprawia umysł, forma, która powstaje w rzeczach uczynionych, pochodzi od formy podobnej, będącej w umyśle, jak na przykład dom, istniejący w materii, pochodzi od domu istniejącego w umyśle. Forma zaś rozróżnienia i porządku może być w umyśle działającym tylko o ile w nim są formy rzeczy rozróżnionych i uporządkowanych. W umyśle bożym istnieją więc formy różnych rzeczy rozróżnionych i uporządkowanych; nie sprzeciwia się to też Jego niezłożoności, jak to powyżej wykazano (ks. I, R. LI i następne). Jeśli więc z form, które są w umyśle, pochodzą rzeczy będące poza duszą, to w tych rzeczach, które sprawia umysł, będą mogły mnogie i różne rzeczy pochodzić bezpośrednio od pierwszej przyczyny; a nie sprzeciwia się temu niezłożoność boża, z powodu której popadli niektórzy uczeni w powyższe mniemanie.

Podobnie. Czynność tego, który działa rozumem, kończy się na formie, którą rozumie, a nie na innej formie, chyba przypadłościowo, lub przez przypadek. Bóg zaś działa umysłem, jak to wykazano (R. XXIV), nie może też działanie Jego być przypadkowe, skoro Jego działanie nie może podlegać niedostatkom (R. XXV). Musi więc wywoływać skutek przez to, że ten skutek rozumie i że go zamierza. Lecz przez tę ideę, przez którą rozumie jeden skutek, może rozumieć i wiele różnych od Siebie skutków. Może więc od razu powodować wiele rzeczy bez czegoś pośredniego.

Co więcej. Jak to powyżej wykazano (R. XXII), moc Boża nie jest ograniczona do jednego skutku, i to zgodne jest z Jego niezłożonością. Im bardziej bowiem jakaś rzecz jest zespoloną, tym bardziej może się przybliżać do nieskończoności, mogąc się rozciągać na tym większą ilość rzeczy. To zaś, by z jednej rzeczy powstawała tylko jedna, musi zachodzić wtedy, gdy czynnik działający skierowany jest do jednego skutku. Nie musi się więc powiedzieć, że dlatego, iż Bóg jest jeden i zupełnie niezłożony, nie może od Niego pochodzić wielość, chyba za pośrednictwem pewnych rzeczy niedosięgających Jego niezłożoności.

Oprócz tego. Wykazano powyżej (R. XXI), że tylko Bóg może stwarzać. Wiele zaś jest takich rzeczy, które mogą powstać tylko przez stwarzanie; jak na przykład wszystkie te, które nie są złożone z formy i materii podlegającej przeciwieństwom; takie bowiem nie mogą być zrodzone, skoro wszelkie rodzenie jest z czegoś przeciwnego i z materii (I Phys.). Takimi zaś są wszystkie substancje umysłowe i wszystkie ciała niebieskie i nawet sama materia pierwsza. Trzeba więc powiedzieć, że wszystkie tego rodzaju rzeczy od Boga wzięły początek swego bytu.

Dlatego powiedziano w (Rdz 1, 1): Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię i (Hi 37, 18): Czyś ty z Nim budował przestworza, które są mocne jak lustro spiżowe.

Przez to zaś, co powiedziano, wyklucza się twierdzenie Avicenny (Metaph. tract. IX, c. IV), który twierdzi, że Bóg rozumiejąc Siebie, wytworzył jedną pierwszą inteligencję, w której już istnieje możność i czyn; a ta, gdy rozumie Boga, wytwarza drugą inteligencję; gdy zaś rozumie siebie jako będącą w czynie, wytwarza duszę wszechświata, o ile zaś rozumie siebie jako będącą w możności, wytwarza substancję pierwszej sfery. I tak, stąd wychodząc, tłumaczy powodowanie różnorodności rzeczy przyczynami drugorzędnymi.

Wyklucza się też zdanie niektórych heretyków starożytnych, którzy mówili, że Bóg nie stworzył świata, lecz aniołów. Powiadają, że błąd ten pierwszy popełnił Szymon Magus.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.