Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 43

Że rozróżnienie rzeczy nie pochodzi od któregoś z drugorzędnych czynników, któryby wprowadzał różne formy w materię

Istnieją pewni heretycy współcześni, którzy powiadają, że Bóg stworzył materię wszystkich rzeczy widzialnych, lecz że anioł rozróżnił je przez rozmaite formy. Niesłuszność tego twierdzenia jest oczywistą.

Nie mogą bowiem ciała niebieskie, w których nie ma żadnych przeciwieństw, być uformowane z jakiejś materii; wszystko bowiem, co powstaje z uprzednio istniejącej materii, musi powstawać z czegoś przeciwnego. Jest więc niemożliwym, by jakiś anioł uformował ciała niebieskie z jakiejś materii, uprzednio przez Boga stworzonej.

Co więcej. Ciała niebieskie albo nie schodzą się w żadnej materii z niższymi ciałami, albo schodzą się tylko w materii pierwszej; niebo nie jest bowiem złożone z elementów, ani też nie ma natury elementów, a to wykazuje jego ruch, różny od ruchów wszelkich elementów. Materia pierwsza zaś nie mogła sama przez się istnieć przed wszystkimi innymi uformowanymi ciałami, gdyż jest tylko możnością; każdy bowiem byt aktualny pochodzi od jakiejś formy. Jest więc rzeczą niemożliwą, by jakiś anioł uformował wszystkie ciała widzialne z materii, którą Bóg uprzednio stworzył.

Co więcej. Wszystko, co powstaje, na to powstaje, by istniało, powstawanie bowiem jest drogą do istnienia. Tak więc jest właściwością każdej rzeczy mającej przyczynę, by powstawała, jak jest jej właściwością, by istniała. Istnienie zaś nie jest właściwością tylko formy, ani tylko materii, lecz jest właściwością tego, co złożone; materia bowiem istnieje tylko w możności, forma zaś jest tym, przez co coś jest, jest bowiem czynem. Stąd wynika, że rzecz złożona we właściwym znaczeniu tego słowa istnieje. Jej więc tylko właściwością jest powstawanie, nie jest zaś ono właściwością materii bez formy. Nie ma więc jednego czynnika, stwarzającego samą materię, a drugiego wprowadzającego formę.

Podobnie. Pierwsze wprowadzenie form w materię nie może pochodzić od jakiegoś czynnika działającego tylko przez ruch; każdy bowiem ruch ku formie idzie od formy określonej ku formie określonej, gdyż materia nie może istnieć bez żadnej formy, tak więc przypuszcza się uprzednio jakąś formę w materii. Lecz każdy czynnik działający tylko ku formie materialnej, musi być czynnikiem działającym przez ruch; skoro bowiem formy materialne nie bytują same przez się, lecz bytem ich jest bytowanie w materii, mogą one być powołane do bytu tylko czy przez stworzenie całej rzeczy złożonej, czy przez przekształcenie materii na taką a taką formę. Niemożliwym więc jest, by pierwsze wprowadzenie form w materię pochodziło od kogoś, który stwarza tylko formę; ale musi pochodzić od tego, który jest stwórcą całej rzeczy złożonej.

Co więcej. Ruch ku formie idzie z natury po ruchu co do miejsca, gdyż jest czynem czegoś mniej doskonałego, jak tego dowodzi Filozof (VIII Phys.). W naturalnym zaś porządku to, co w bytach jest późniejsze, ma swą przyczynę w tym, co wcześniejsze. A zatem ruch ku formie ma swą przyczynę w ruchu co do miejsca. Pierwszym zaś ruchem co do miejsca jest ruch niebios. Wszelki więc ruch ku formie powstaje za pośrednictwem ruchu niebios. Te więc rzeczy, które nie mogą powstać za pośrednictwem ruchu niebios, nie mogą powstać przez jakiś czynnik, który może działać jedynie przez ruch; a takim musi być czynnik, który może działać tylko przez wprowadzenie formy w materię, jak to wykazano (w argumencie poprzednim). Ruch niebios nie może zaś powołać do bytu wielu form zmysłowych, chyba za pośrednictwem określonych pierwiastków, które uprzednio przypuszcza; jak na przykład niektóre zwierzęta powstają tylko z nasienia. Pierwsze więc ustanowienie tych form, do powołania do bytu których nie wystarcza ruch niebios, jeśli nie istnieją uprzednio podobne formy w gatunku, musi pochodzić jedynie od stwórcy.

Podobnie. Jak ruch miejscowy części i całości jest ten sam, jak na przykład ruch całej ziemi i jednej jej grudy, tak i zmiana rodzenia jest ta sama w całości i w części. Części zaś rzeczy, podlegających rodzeniu i rozkładowi, rodzą się nabywając form aktualnych od form, będących w materii, a nie od form istniejących poza materią, gdyż rodzący musi być podobny do zrodzonego, jak tego dowodzi Filozof w VII Metaph. Nie może więc też zupełne nabycie form w materii odbywać się przez ruch jakiejś substancji odłączonej, jaką na przykład jest anioł, lecz albo musi się dziać za pośrednictwem czynnika materialnego, albo musi to sprawić stwórca, który działa bez ruchu.

Co dalej. Podobnie jak byt jest pierwszym spośród skutków, tak odpowiada pierwszej przyczynie jako właściwy jej skutek. Byt zaś jest przez formę, a nie przez materię. Pierwszą więc przyczynowość form należy przypisywać przede wszystkim pierwszej przyczynie.

Co więcej. Skoro każdy czynnik sprawia skutek podobny sobie, to skutek otrzymuje formę od tego, do czego upodabnia się przez formę nabytą, jak na przykład dom w materii od sztuki, która jest podobieństwem domu w duszy. Lecz wszystkie rzeczy upodobniają się do Boga, który jest czystym czynem, o ile posiadają formy, które je aktualizują, o ile zaś form pożądają, mówi się, że pożądają podobieństwa do Boga. Niedorzecznym jest więc mówić, że uformowanie rzeczy należy do kogoś innego, niż do Stwórcy wszystkich rzeczy, Boga.

Z tego też powodu, by wykluczyć ów błąd, Mojżesz, w (Rdz 1) powiedziawszy, że Bóg na początku stworzył niebo i ziemię, dodaje następnie w jaki sposób rozróżnił wszystkie rzeczy, nadając im formy we właściwych im gatunkach. Apostoł zaś mówi (Kol 1, 16), że w Chrystusie wszystkie rzeczy są stworzone na niebie i na ziemi, widzialne i niewidzialne.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.