Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 44

Że rozróżnienie rzeczy nie wynikło z różnorodności zasług lub przewinień

Pozostaje nam teraz do okazania, że rozróżnienie rzeczy nie wynikło z różnych poruszeń wolnej woli stworzeń rozumnych, jak to twierdził Orygenes w księdze Periarchon (ks. II). Chciał on bowiem obalić zarzuty i błędy heretyków starożytnych, którzy starali się wykazać, że różna natura dobra i zła istnieje w rzeczach z powodu ich przeciwnych twórców. Dla wielkich zaś różnic, które znajdywał tak w rzeczach przyrody jak w sprawach ludzkich, których to różnic, jak się wydaje, nie wyprzedza żadna zasługa, że na przykład niektóre ciała są świecące, niektóre ciemne, niektórzy ludzie rodzą się poganami, inni chrześcijanami, zmuszony był przyjąć, że wszelka różnorodność, którą znachodzimy w rzeczach, pochodzi wedle sprawiedliwości bożej z różnorodności zasług. Mówi on bowiem, że Bóg, z dobroci swej jedynie, najpierw wszystkie stworzenia uczynił równymi, i wszystkie były duchowe i rozumne; a te wolną wolą w różny sposób się posłużyły, jedne lgnąc więcej lub mniej do Boga, inne oddalając się mniej lub więcej od Niego; i według tego wynikły ze sprawiedliwości bożej różne stopnie w substancjach duchowych, tak mianowicie, że niektóre z nich są aniołami różnych chórów, inne duszami ludzkimi, także w różnych dusz tych stanach: inne wreszcie szatanami w różnych stanach; i mówił, że Bóg ustanowił różnorodność stworzeń materialnych z powodu różnorodności stworzeń rozumnych, tak, że szlachetniejsze substancje duchowe otrzymywały szlachetniejsze ciała, by różne stworzenia cielesne służyły najróżniejszymi sposobami różnym substancjom duchowym.

Łatwo można zaś dowieść, że to zdanie jest fałszywe. Im coś jest bowiem lepszego w skutkach, tym bardziej ma pierwszeństwo w zamiarze czynnika. Najlepszym zaś w rzeczach stworzonych jest doskonałość wszechświata, która polega na porządku rozróżnionych rzeczy; we wszystkich bowiem rzeczach doskonałość całości przewyższa doskonałość poszczególnych części. Różnorodność rzeczy zatem pochodzi od głównego zamiaru pierwszego czynnika, a nie z różnorodności zasług.

Co więcej. Jeśli wszystkie stworzenia rozumne zostały na początku stworzone równymi, należy powiedzieć, że nie były jedne od drugich zależne w swym działaniu. Co zaś pochodzi od zbiegu różnych przyczyn, w których jedna od drugiej nie zależy, jest przypadkowe. A zatem, odnośnie do tego co powiedziano powyżej, takie rozróżnienie i porządek rzeczy jest przypadkowy, to zaś jest niemożliwe, jak to powyżej wykazano.

Co więcej. Jeśli coś jest dla kogoś naturalne, nie nabywa on tego przez wolę; poruszenie bowiem chcenia, czyli wolnej woli, przypuszcza uprzednio istnienie kogoś chcącego, a do tego, by istniał chcący, potrzeba jego natury. Jeśli więc przez ruch wolnej woli osiąga się różne stopnie stworzeń rozumnych, to dla żadnego stworzenia rozumnego jego stopień nie będzie naturalny, lecz przypadłościowy. To zaś jest niemożliwe. Skoro bowiem różnica gatunkowa jest dla każdego naturalną, wynika stąd, że wszystkie rozumne substancje stworzone należą do jednego gatunku, mianowicie aniołowie, szatani i dusze ludzkie, oraz dusze ciał niebieskich, (co do których Orygenes mniemał, że mają duszę). Różnorodność zaś naturalnych czynności okazuje, że to jest fałszywe; nie jest bowiem tym samym sposób, którym z natury rozumie umysł ludzki, który potrzebuje zmysłu i wyobraźni, a sposób, w który rozumie umysł anielski i dusza słońca; chyba może, gdy wyobrazimy sobie, że aniołowie i ciała niebieskie mają mięśnie i kości i inne tego rodzaju części, na to, by miały narządy zmysłów, co jest niedorzecznym. Wynika więc stąd, że różnorodność substancji umysłowych nie idzie za różnorodnością zasług, które idą za poruszeniami wolnej woli.

Dalej. Jeśli tego, co jest z natury, nie osiąga się poruszeniem wolnej woli, a zjednoczenie duszy rozumnej z tym ciałem osiąga ta dusza z powodu uprzedniej zasługi lub winy, według poruszenia wolnej woli, wynikałoby stąd, że połączenie tej duszy z tym ciałem nie jest naturalne. A zatem i ta rzecz złożona nie jest naturalna. Człowiek zaś i słońce, według Orygenesa, i gwiazdy złożone są z substancji rozumnych i tych a tych ciał. Wszystkie więc tego rodzaju rzeczy, które są najszlachetniejsze spośród substancji materialnych, są nienaturalne.

Podobnie. Jeśli zjednoczenie tej substancji rozumnej z tym ciałem nie jest właściwym dla tej substancji jako takiej, lecz raczej jest to jej właściwym dlatego, że na to zasłużyła, to połączenie jej z tym ciałem nie jest istotnościowe, lecz przypadłościowe. Z tych rzeczy zaś, których połączenie jest przypadłościowe, nie wynika żaden gatunek, gdyż nie powstaje z nich coś istotnościowo jednego; nie jest bowiem gatunkiem człowiek biały, lub człowiek ubrany. Wynika więc stąd, że człowiek nie jest gatunkiem, ani też słońce, ani księżyc, ani nic tym podobnego.

Co więcej. To, co wynika z zasługi, może zmienić się na lepsze lub na gorsze, zasługi bowiem i winy mogą wzrastać lub się zmniejszać, zwłaszcza wedle nauki Orygenesa, który twierdził, że wolna wola każdego stworzenia zawsze może się na obydwie strony zwracać. Jeśli więc dusza rozumna otrzymała to ciało z powodu poprzednich zasług czy win, wynika stąd, że może znowu łączyć się z innym ciałem, oraz że nie tylko może dusza ludzka przyjmować inne ciało ludzkie, ale że może przyjmować czasami także ciało gwiazdy; a powtarza się to za podaniami Pytagorasa, który twierdził, że każda dusza może wchodzić w każde ciało. To zaś i filozoficznie okazuje się błędnym, według filozofii bowiem, określonym formom i czynnikom poruszającym wyznacza się określone materie i określone rzeczy ruchome; a odnośnie do wiary jest herezją, gdyż wiara głosi, że dusza przy zmartwychwstaniu otrzyma to samo ciało, które opuściła.

Oprócz tego. Skoro nie może być wielości bez różnorodności, to jeśli od początku były stworzenia rozumne ustanowione w pewnej wielości, musiała w nich być pewna różnorodność. Jedno z nich więc miało coś, czego inne nie miało. A jeśli to nie idzie za różnorodnością zasług, to z tego samego powodu nie było też koniecznym, by różnorodność stopni pochodziła od różnorodności zasług.

Podobnie. Wszelkie rozróżnienie jest albo według podzielenia ilości, która istnieje tylko w ciałach, stąd według Orygenesa nie mogła istnieć w pierwszych stworzonych substancjach, albo też według podziału formalnego. To zaś nie może być bez różnorodności stopni; gdyż taki podział sprowadza się do braku formy i do istnienia formy; w ten sposób musi jedna z dwóch dzielonych form być lepszą, a druga gorszą. Stąd, według Filozofa, gatunki rzeczy są jak liczby, z których jedna do drugiej coś dodaje albo ją umniejsza. Tak więc, jeśli na początku zostało stworzonych wiele substancji rozumnych, musiała w nich być różnorodność stopni.

Podobnie. Jeśli stworzenia rozumne mogą bytować bez ciał, nie potrzeba było ustanawiać różnorodności w naturze materialnej dla różnych zasług stworzeń rozumnych; gdyż i bez różnorodności ciał można było zauważyć różne stopnie w substancjach rozumnych. Jeśli zaś stworzenia rozumne nie mogą bytować bez ciał, w takim razie od początku równocześnie ze stworzeniem rozumnym zostało ustanowione także stworzenie cielesne. Większą jest zaś odległość między stworzeniem cielesnym a duchowym, niż wzajemna odległość między stworzeniami duchowymi. Jeśli więc od początku Bóg ustanowił tak wielką różnicę między swymi stworzeniami, bez uprzedniego istnienia jakichś zasług, nie było potrzeby, by uprzednio istniały różne zasługi, na to, by stworzenia rozumne zostały ustanowione w różnych stopniach.

Co więcej. Jeśli różnorodność stworzenia materialnego odpowiada różnorodności stworzenia duchowego, to dla tego samego powodu jednorodności stworzeń rozumnych odpowiadałaby jednorodność natury materialnej. A zatem materialna natura byłaby stworzoną, nawet gdyby uprzednie zasługi stworzenia rozumnego nie były różnorodne, lecz jednakowe. Zostałaby więc stworzoną materia pierwsza, która jest wspólną dla wszystkich ciał, ale tylko pod jedną formą. Lecz wiele form istnieje w niej w możności. Pozostałaby więc niedoskonałą, skoro tylko jedna jej forma zostałaby zaktualizowaną. A to nie jest zgodne z dobrocią bożą.

Podobnie. Jeśli różnorodność stworzenia materialnego wypływa z różnych poruszeń wolnej woli stworzenia rozumnego, trzeba by powiedzieć, iż przyczyną, dla której jest tylko jedno słońce na świecie, jest to, że jednym tylko stworzeniem rozumnym tak pokierowała wolna wola, by zasłużyło na połączenie z takim ciałem. Było to zaś przypadkowym, że jedno tylko tak zgrzeszyło. Jest to więc rzeczą przypadkową, że jest tylko jedno słońce na świecie, a nie jest to z powodu potrzeby natury materialnej.

Oprócz tego. Skoro stworzenie duchowe zasługuje na poniżenie tylko z powodu grzechu, a schodzi ze swej wzniosłości, w której jest niewidzialne, przez to, że łączy się z ciałami widzialnymi, wydawałoby się, że wynika stąd, iż ciała widzialne dodane są do stworzeń duchowych z powodu grzechu. A to wydawałoby się bliskim błędu Manichejczyków, którzy twierdzili, że rzeczy widzialne pochodzą od pierwiastka zła.

Temu zdaniu sprzeciwia się też w sposób oczywisty powaga Pisma św. Gdyż przy poszczególnym stwarzaniu stworzeń widzialnych, Mojżesz używa tego sposobu wyrażania się: Widział Bóg że było dobrze, a następnie o wszystkich razem dodaje: Widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił, i były bardzo dobre. Przez to w sposób jasny dano nam do zrozumienia, że stworzenia materialne i widzialne dlatego zostały uczynione, że dobrze jest, by istniały, a to jest zgodne z dobrocią bożą; nie zaś dla zasług lub grzechów jakichś stworzeń rozumnych.

Wydaje się zaś, że Orygenes nie rozważył, iż gdy coś dajemy nie z powinności, lecz z dobrej woli, nie sprzeciwia się to sprawiedliwości, gdy dajemy rzeczy nierówne, nie zważając na żadną różnorodność zasług; gdyż wynagrodzenie należy się tym, którzy na nie zasługują. Bóg zaś, jak to wykazano powyżej, nie dla żadnej powinności, lecz jedynie z hojności powołał rzeczy do bytu. Stąd różnorodność stworzeń nie przypuszcza uprzednio różnorodności zasług.

Podobnie, skoro dobro całości jest lepszym od dobra poszczególnych części, nie jest rzeczą najwyższego twórcy, by umniejszał dobro całości, by powiększać dobroć niektórych części; budowniczy bowiem nie daje fundamentom tych przymiotów, które daje dachowi, by domowi nie groził upadek. Twórca więc wszystkiego, Bóg, nie uczyniłby całego wszechświata najlepszym w swoim rodzaju, gdyby wszystkie części uczynił równymi, gdyż brakowałoby wielu stopni dobroci we wszechświecie, i tak byłby niedoskonałym.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.