Księga II, Rozdział 45
Co jest prawdziwie pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy
Można wykazać, z tego co powiedziano powyżej, co jest prawdziwie pierwszą przyczyną rozróżnienia rzeczy.
Skoro bowiem każdy czynnik działający zamierza swe podobieństwo wprowadzić do skutku swego działania, o ile tylko to jest dla skutku możliwe, czyni on to tym doskonalej, im sam jest doskonalszy; jest bowiem jasnym, że im coś jest cieplejsze, tym bardziej ogrzewa, a im pracownik jakiś jest lepszy, tym doskonalej formę swej sztuki wprowadza w materię. Bóg zaś jest najdoskonalszym czynnikiem działającym. Było więc rzeczą odpowiednią, by Bóg podobieństwo do Siebie wprowadzał doskonale w rzeczy stworzone, o ile się to zgadza z naturą stworzoną. Lecz doskonałego podobieństwa do Boga nie może osiągnąć jeden tylko gatunek rzeczy stworzonych; skoro bowiem przyczyna przewyższa skutek, to, co w przyczynie jest w sposób niezłożony i jeden, znachodzi się w skutku w sposób złożony i wieloraki, chyba, że skutek należy do gatunku przyczyny; tego zaś nie można powiedzieć w tym wypadku, stworzenie bowiem nie może być równym Bogu. Musiała więc istnieć wielorakość i różnorodność w rzeczach stworzonych, na to, by w nich można odnaleźć doskonałe podobieństwo do Boga, odpowiednio do ich sposobu.
Co więcej. Podobnie jak rzeczy uczynione z materii istnieją w biernej możności materii, tak i rzeczy uczynione przez czynnik, muszą istnieć w czynnej możności czynnika. Biernej zaś możności materii nie sprowadzałoby się do czynu doskonale, gdyby z materii powstawała jedna tylko z tych rzeczy, do których materia jest w możności, jeśliby więc jakiś czynnik, w którym jest możność do większej ilości skutków, sprawiał tylko jeden z tych skutków, możność jego nie aktualizowałaby się tak całkowicie, jak gdyby ich sprawiał więcej. Przez to zaś, że się możność czynną aktualizuje, otrzymuje skutek podobieństwo czynnika. Nie byłoby więc we wszechświecie doskonałego podobieństwa do Boga, gdyby istniał tylko jeden stopień wszystkich bytów. Z tego powodu więc istnieje rozróżnienie wśród rzeczy stworzonych, by doskonalej przyjmowały podobieństwo do Boga przez wielość niż przez jedność.
Co więcej. Im coś w większej ilości względów jest podobne do Boga, tym doskonalej się zbliża do podobieństwa do Niego. W Bogu zaś jest dobroć i udzielanie dobroci innym. Doskonalej więc zbliża się rzecz stworzona do podobieństwa do Boga, jeśli nie tylko jest dobra, lecz także może działać ku dobru drugich, niż gdyby tylko była dobrą sama w sobie; jak na przykład jest podobniejszym do słońca to, co świeci i oświeca, niż to, co tylko świeci. Może zaś stworzenie jakieś działać dla dobra drugiego stworzenia, tylko gdy istnieje w rzeczach stworzonych wielość i nierówność; gdyż działający jest innym od doznającego i szlachetniejszy od niego. Na to więc, by w stworzeniach było doskonałe naśladownictwo Boga, trzeba było, by istniały różne stopnie wśród stworzeń.
Podobnie. Wiele dóbr jest lepszą rzeczą od jednego dobra skończonego; posiadają bowiem i to dobro i mają jeszcze coś więcej. Dobroć zaś każdego stworzenia jest skończona; nie dosięga bowiem dobroci bożej. Doskonalszą jest więc powszechność stworzeń, jeżeli ich jest więcej, niż gdyby był tylko jeden ich stopień wśród rzeczy. Najwyższemu zaś dobru przystoi czynienie tego, co jest lepsze. Było więc odpowiednią rzeczą, by uczynił więcej stopni wśród rzeczy.
Co więcej. Dobroć gatunku przewyższa dobroć osobnika, jak to, co formalne, przewyższa to, co materialne. Więcej więc dodaje wielość gatunków do dobroci wszechświata, niż wielość osobników w jednym gatunku. Należy więc do doskonałości wszechświata nie tylko by było wiele osobników, lecz by istniały także różne gatunki rzeczy, i co za tym idzie, różne stopnie w rzeczach.
Podobnie. To co działa przez umysł, wyraża w rzeczy uczynionej gatunek swego umysłu; tak bowiem czynnik działający sprawia przez sztukę coś podobnego do siebie. Bóg zaś uczynił stworzenie jako działający przez umysł, a nie z konieczności natury, jak tego powyżej dowiedziono. Stworzenie więc przez Niego uczynione przedstawia gatunek umysłu bożego. Jedna zaś tylko rzecz nie przedstawia wystarczająco umysłu, rozumiejącego wiele rzeczy. Skoro więc umysł boży rozumie wiele rzeczy, jak tego dowiedziono w pierwszej Księdze, przedstawia Siebie doskonalej, gdy powołuje do bytu wiele stworzeń wszelkich stopni, niż gdyby powołał do bytu tylko jedno stworzenie.
Co więcej. Dziełu uczynionemu przez najznakomitszego twórcę nie powinno brakować najwyższej doskonałości. Lecz dobro porządku wśród różnych rzeczy jest lepsze od jakiegokolwiek dobra tych uporządkowanych rzeczy, wziętych z osobna, jest bowiem formalnym w odniesieniu do każdego poszczególnego, jak doskonałość całości w odniesieniu do części. Nie powinno więc było brakować dobra porządku w dziele Boga. Tego zaś dobra nie mogłoby być, gdyby nie było różnorodności i nierówności stworzeń.
A zatem różnorodność i nierówność w rzeczach stworzonych nie pochodzi od przypadku, ani od różnorodności materii, ani od pośrednictwa jakichś przyczyn, lub zasług, lecz pochodzi od zamiaru samego Boga, który chciał dać taką doskonałość stworzeniu, jaką ono posiadać mogło.
Stąd powiedziano w Księdze Rodzaju (Rdz 1, 31): Widział Bóg wszystkie rzeczy które był uczynił i były bardzo dobre, po powiedzeniu o poszczególnych, że są dobre. Poszczególne rzeczy bowiem są dobre w swych naturach, wszystkie razem zaś bardzo dobre, z powodu porządku wszechświata, który jest ostateczną i najszlachetniejszą doskonałością rzeczy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.