Księga II, Rozdział 46
Że potrzebnym było dla doskonałości wszechświata, by istniały jakieś stworzenia rozumne
Skoro więc taką jest przyczyna różnorodności w rzeczach, pozostają nam jeszcze do zbadania poszczególne rzeczy, o tyle, o ile to należy do prawdy wiary; a było to trzecim przez nas zamierzonym punktem. (R. V). I wykażemy najpierw, że wynikało z rozrządzenia bożego, które wyznaczyło rzeczom stworzonym najwyższą doskonałość dla nich odpowiednią, by powstały pewne stworzenia rozumne, które by zajęły najwyższe miejsce wśród rzeczy.
Wtedy bowiem skutek jest najdoskonalszy, gdy powraca do swego początku; stąd też koło wśród wszystkich figur i ruch kołowy wśród wszystkich ruchów jest najdoskonalszy, dlatego, że w nich powraca się do początku. Na to więc, by powszechność stworzeń doszła do swej ostatecznej doskonałości, trzeba, by stworzenia powróciły do swego początku. Powracają zaś stworzenia poszczególne i wszystkie razem do swego początku, o ile mają w sobie podobieństwo do niego, odpowiednio do swego bytu i do swej natury, w których mają pewną doskonałość; jak na przykład i wszystkie skutki wtedy są najdoskonalsze, gdy się najbardziej upodabniają do przyczyny działającej, jak na przykład dom, gdy jest najbardziej podobnym do sztuki, i ogień, gdy najbardziej jest podobny do rodzącego go ognia. Skoro więc umysł Boga jest początkiem powołania stworzeń do bytu, jak to powyżej wykazano (R. XXIII, XXIV), potrzebnym było do doskonałości stworzeń, by jakieś stworzenia były rozumne.
Co więcej. Drugorzędna doskonałość w rzeczach dodaje coś do pierwszej doskonałości, jak zaś byt i naturę rzeczy rozważa się jako pierwszą doskonałość, tak działanie rozważa się jako drugą doskonałość. Trzeba więc do zupełnej doskonałości wszechświata, by istniały jakieś stworzenia, które by powróciły do Boga nie tylko co do podobieństwa natury, lecz także co do podobieństwa działania. To zaś może tylko być przez akt rozumu i woli, gdyż i sam Bóg nie działa inaczej w stosunku do samego Siebie. Trzeba więc było do najwyższej doskonałości wszechświata, by istniały jakieś stworzenia rozumne.
Co więcej. Na to, by stworzenia doskonale przedstawiały dobroć bożą, trzeba było, jak to powyżej wykazano, (R. poprz.), nie tylko, by powstawały rzeczy dobre, lecz także, by działały dla dobra drugich. Upodabnia się zaś coś w działaniu do drugiego doskonale wtedy, gdy nie tylko działanie należy do tego samego gatunku, lecz także, gdy jest ten sam sposób działania. Potrzeba więc było dla najwyższej doskonałości rzeczy, by istniały jakieś stworzenia, które by działały takim sposobem, jakim Bóg działa. Wykazano zaś powyżej (R. XXIII, XXIV), że Bóg działa przez rozum i wolę. Trzeba więc było, by istniały jakieś stworzenia rozumiejące i chcące.
Co więcej. Podobieństwo skutku do przyczyny działającej rozważa się według formy skutku, która istnieje uprzednio w przyczynie działającej; czynnik bowiem sprawia coś podobnego do siebie we formie, przez którą działa. Forma zaś czynnika działającego zostaje przyjętą w skutku czasami według tego samego sposobu bytowania, przez który istnieje w czynniku, jak na przykład forma ognia rozpalonego ma ten sam sposób bytowania, co forma ognia rozpalającego; czasami zaś zostaje przyjętą według innego sposobu bytowania, jak na przykład forma domu, która istnieje w sposób umysłowy w umyśle pracownika, zostaje przyjętą w sposób materialny w domu, który istnieje poza duszą. Jest zaś jasnym, że pierwsze podobieństwo jest doskonalsze od drugiego. Doskonałość zaś wszystkich stworzeń polega na podobieństwie do Boga; jak także doskonałość każdego skutku na podobieństwie do przyczyny działającej. Potrzeba więc do najwyższej doskonałości wszechświata nie tylko drugiego upodobnienia stworzenia do Boga, lecz także pierwszego, o ile to jest możliwe. Forma zaś przez którą Bóg powołuje do bytu stworzenie, jest w Nim formą umysłową, Bóg bowiem działa rozumem, jak to powyżej wykazano (R. XXIII, XXIV). Trzeba więc do najwyższej doskonałości wszechświata, by istniały jakieś stworzenia, w których by się wyrażała forma umysłu bożego odpowiednio do sposobu bytowania umysłowego. I to znaczy, by istniały stworzenia co do swej natury rozumne.
Podobnie. Nic innego nie skłania Boga do powołania stworzeń do bytu, jak Jego dobroć, której chciał udzielić innym sposobem upodobnienia ich do Siebie, jak to widać jasno z tego, co powiedziano (ks. I. R. XXIV. i nast.). Podobieństwo zaś jednego znajduje się w drugim dwojako: pierwszym sposobem według bytu naturalnego, jak na przykład podobieństwo ciepła ognia znajduje się w rzeczy ogrzanej przez ogień; drugim sposobem według poznawania, jak na przykład podobieństwo ognia jest we wzroku lub dotyku. Na to więc, by podobieństwo do Boga istniało doskonale w rzeczach według możliwych sposobów, trzeba było, by dobroć boża udzieliła się rzeczom przez podobieństwo nie tylko co do bytu, lecz i co do poznawania. Poznawać zaś dobroć bożą może tylko rozum. Trzeba więc było, by istniały stworzenia rozumne.
Co więcej. We wszystkich rzeczach odpowiednio uporządkowanych, stosunek drugich rzeczy do ostatnich, naśladuje stosunek pierwszej rzeczy do wszystkich, tak drugich jak ostatnich, chociaż czasami niedoskonale. Wykazano zaś (ks. I. R. LIV), że Bóg obejmuje w Sobie wszystkie stworzenia. I to przedstawiają wszystkie stworzenia materialne, chociaż innym sposobem; zawsze bowiem znajdujemy wyższe ciało, obejmujące i zawierające niższe, jednakowoż według rozciągłości ilości, podczas gdy Bóg obejmuje wszystkie stworzenia sposobem niezłożonym, a nie przez rozciągłość ilości. Ażeby zatem nawet i w tym sposobie obejmowania nie brakowało stworzeniom naśladownictwa Boga, zostały uczynione stworzenia rozumne, które by zawierały stworzenia materialne, nie sposobem rozciągłości ilości, lecz po prostu sposobem rozumowym; to bowiem, co się rozumie, jest w rozumiejącym, i jest objęte jego działaniem rozumowym.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.