Księga II, Rozdział 47
Że substancje rozumne mają wolę
Konieczną jest rzeczą, by te substancje rozumne miały wolę.
We wszystkich bowiem rzeczach istnieje pożądanie dobra, skoro dobrem jest to, czego wszyscy pożądają, jak mówią filozofowie (I. Ethic). Tego rodzaju zaś pożądanie w rzeczach, którym brak poznawania, nazywa się pożądaniem naturalnym, jak na przykład się mówi, że kamień pożąda znajdować się na dole. W tych zaś rzeczach, które mają poznanie zmysłowe, nazywa się pożądaniem zwierzęcym, które się dzieli na pożądliwe i popędliwe. U tych zaś, którzy rozumieją, nazywa się pożądaniem umysłowym czyli rozumowym, a tym jest wola. A zatem rozumne substancje stworzone mają wolę.
Co więcej. To co istnieje przez coś drugiego, sprowadza się jako do rzeczy wcześniejszej do tego, co istnieje samo przez się. Stąd też według Filozofa w VIII Phys. rzeczy poruszane przez coś drugiego sprowadzają się do pierwszych poruszających się same przez się; w sylogizmach także, wnioski które się zna skądinąd, sprowadza się do pierwszych zasad, znanych same przez się. Znajduje się zaś wśród substancyj stworzonych takie, które nie pobudzają się same do działania, lecz które zostają pobudzone siłą natury, jak na przykład rzeczy nieożywione, rośliny i nierozumne zwierzęta, nie ma w nich bowiem wyboru, działać czy nie działać. Trzeba się więc odnieść do jakichś pierwszych rzeczy, które same siebie pobudzają do działania. Pierwszymi zaś wśród rzeczy stworzonych są substancje rozumne, jak to powyżej wykazano (R. poprz.). Te więc substancje same się pobudzają do działania. Jest to zaś właściwością woli, przez którą jakaś substancja jest panią swych czynów, że mianowicie, może działać lub nie działać. A zatem stworzone substancje rozumne mają wolę.
Co więcej. Początkiem każdego działania jest forma, przez którą coś się aktualizuje, skoro każdy czynnik działa, o ile jest aktualnym. Trzeba więc, by wedle sposobu formy był sposób działania, wynikającego z formy. Forma więc, która nie pochodzi od samego czynnika, działającego przez formę, jest przyczyną działania, nad którym czynnik nie panuje. Jeśli zaś istnieje forma, pochodząca od tego, który przez nią działa, to działający będzie także panem wynikającego z niej działania. Formy zaś naturalne, z których wynikają ruchy i działania naturalne, nie pochodzą od tych, których one są formami, lecz całkowicie od czynników zewnętrznych, gdyż przez formę naturalną każda rzecz ma byt w swej naturze; nic zaś nie może być dla siebie samego przyczyną bytu. I dlatego te rzeczy, które zostają poruszane naturalnie, nie poruszają się same przez się; ciężkie bowiem nie porusza samego siebie z góry na dół, lecz porusza je to, co je rodzi, co mu dało formę. (VIII Phys.) Także i u zwierząt nierozumnych, poruszających form czuciowych lub wyobrażeniowych nie wynajdują same zwierzęta, lecz otrzymują je od zewnętrznych przedmiotów zmysłowych, które działają na zmysł, a rozsądza te formy naturalna władza oceniająca. Stąd, chociaż się w pewien sposób mówi, że się same poruszają, o ile jedna ich część porusza, a druga jest poruszaną, to jednak owo poruszanie nie pochodzi od nich samych, lecz częściowo od zewnętrznych pobudek czuciowych i częściowo od natury. O ile bowiem pożądanie porusza członkami, mówi się, że się same poruszają, i w ten sposób przewyższają rzeczy nieożywione i rośliny; o ile zaś samo pożądanie idzie w nich z konieczności za formami przyjętymi przez zmysł i za naturalną władzą oceniającą, nie są same sobie przyczyną ruchu. Stąd nie są panami swych czynów. Forma zaś umysłowa, przez którą działa substancja rozumna, pochodzi od samego rozumu, jako w nim poczęta i w pewien sposób wymyślona, jak to widać we formie sztuki, poczynającej się u artysty, który ją wymyśla, i przez nią działa. Substancje więc rozumne same siebie pobudzają do działania, jako mające władzę nad swymi czynami. Mają one zatem wolę.
Podobnie. Czynna siła powinna być proporcjonalną do biernej, a poruszająca do rzeczy poruszanej. Lecz w tych, którzy posiadają poznanie, władza poznawcza ma się do władzy pożądającej, jak poruszające do poruszanego; to bowiem co poznajemy przez zmysł, lub wyobraźnię, lub rozum, porusza pożądanie umysłowe lub zwierzęce. Poznanie zaś umysłowe nie jest ograniczone do pewnych przedmiotów, lecz odnosi się do wszystkiego; stąd też o umyśle biernym mówi Filozof w III de Anima, że jest tym, przez który stajemy się wszystkim. Pożądanie więc substancji rozumnej odnosi się do wszystkiego. To zaś, by się odnosić do wszystkiego, jest właściwością woli; stąd w III Ethic. mówi Filozof, że odnosi się do rzeczy możliwych i niemożliwych. Substancje rozumne mają więc wolę.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.