Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 48

Że substancje rozumne mają wolną wolę w działaniu

Z tego, co powiedziano, okazuje się, że powyższe substancje mają wolną wolę w działaniu.

Że bowiem działają sądząc, jest rzeczą jasną; dlatego, że przez poznanie rozumowe osądzają, co należy czynić. Muszą zaś mieć wolność, jeśli są panami swych czynności, jak to wykazano. Powyższe substancje mają więc wolną wolę w działaniu.

Podobnie. Wolnym jest to, co samo sobie jest przyczyną. Co więc nie jest samo sobie przyczyną działania, nie jest wolnym w działaniu. Te rzeczy zaś, które nie poruszają, ani nie działają, chyba poruszone przez coś innego, nie są same sobie przyczyną działania. A więc tylko te, które się same poruszają, mają wolność w działaniu. I tylko te działają sądząc; rzecz bowiem, która się sama porusza, dzieli się na poruszającą i poruszaną, a poruszającą jest pożądanie pobudzone rozumem, lub wyobraźnią, lub zmysłem, do których należy sądzenie. Z tych zaś, tylko te sądzą dowolnie, które się same do sądu pobudzają. Żadna zaś władza sądząca nie pobudza się sama do sądzenia inaczej, jak tylko przez to, że się zastanawia nad swym czynem; musi bowiem, jeśli się sama pobudza do sądzenia, znać swój sąd. A to jest jedynie właściwością rozumu. Zwierzęta nierozumne mają więc niejako wolność ruchu czyli czynności, nie mają zaś wolności sądu; rzeczy nieożywione zaś, którymi tylko inne rzeczy poruszają, nie mają nawet wolności czynności lub ruchu; rozumne zaś mają nie tylko wolność czynności, lecz także wolność sądu, a to znaczy mieć wolną wolę.

Co więcej. Forma poznana jest początkiem poruszającym, stosownie do tego, jak jest poznaną pod pojęciem dobra, lub czegoś odpowiadającego; czynność bowiem zewnętrzna w tych rzeczach, które się same poruszają, pochodzi od sądu, którym się osądza, że coś jest dobrem lub odpowiednim przez powyższą formę. Jeśli więc sądzący sam się pobudza do sądzenia, trzeba, by przez jakąś wyższą formę poznaną pobudził się do sądzenia. A może nią być tylko samo pojęcie dobra, lub rzeczy odpowiedniej, przez które się sądzi o każdym określonym dobru, lub każdej rzeczy odpowiedniej. Te więc tylko rzeczy pobudzają się same do sądzenia, które poznają pojęcie powszechnego dobra, lub odpowiedniości. Takimi zaś są tylko byty rozumne. Tylko więc byty rozumne pobudzają się same nie tylko do działania, lecz także do sądzenia. Tylko one więc mają wolność w sądzeniu, a to znaczy mieć wolność woli.

Co więcej. Z pojęcia ogólnego wynika ruch i czynność tylko za pośrednictwem poznania szczegółowego; dlatego, że ruch i czynność odnoszą się do rzeczy szczegółowych. Rozum zaś z natury poznaje to, co ogólne. Na to więc, by z poznania rozumowego wynikł ruch, lub jakakolwiek czynność, musi się zastosować ogólne pojęcie rozumu do czegoś szczegółowego. Lecz to, co ogólne, zawiera wiele szczegółowego w możności. Można więc stosować pojęcie rozumowe do wielu i różnych rzeczy. A zatem sąd rozumu o rzeczach, które należy czynić, nie jest ograniczony tylko do czegoś jednego. Wszystkie zatem byty rozumne mają wolną wolę.

Oprócz tego. Niektórym brak wolności sądu, albo dlatego, że nie mają żadnego sądu, jak te rzeczy, którym brak poznania, jak na przykład kamienie i rośliny, albo dlatego, że mają sąd z natury ograniczony do czegoś jednego, jak zwierzęta nierozumne, naturalną bowiem władzą oceniającą osądza owca, że wilk jest dla niej szkodliwy i na mocy tego sądu go unika; podobnie jest też w innych rzeczach. Wszystkie więc byty, nie mające o rzeczach, które należy czynić, sądu ograniczonego przez naturę do jednej rzeczy, z konieczności muszą mieć wolną wolę. Takimi zaś są wszystkie byty rozumne. Rozum bowiem pojmuje nie tylko to lub tamto dobro, lecz samo dobro ogólne. Stąd, skoro rozum przez formę pojętą porusza wolę, we wszystkich zaś rzeczach poruszający i poruszany muszą być proporcjonalne, więc wola substancji rozumnej nie będzie z natury ograniczoną do niczego innego, jak tylko do dobra ogólnego. Cokolwiek więc by się jej przedstawiło pod pojęciem dobra, będzie się wola mogła do tego skłonić, bez przeszkody ze strony jakiegoś ograniczenia przeciwnego, pochodzącego z natury. Wszystkie więc byty rozumne mają wolną wolę pochodzącą ze sądu rozumu. A to znaczy mieć wolną wolę, którą się określa jako wolny sąd rozumowy.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.