Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 49

Że substancja rozumna nie jest ciałem

Z tego, co powiedziano, okazuje się, że żadna substancja rozumna nie jest ciałem.

Nie znajduje się bowiem żadnego ciała, które by coś zawierało inaczej, jak przez współmierność ilości; stąd też, jeżeli jakaś rzecz całkowicie zawiera się w całej jakiejś rzeczy, to i część zawiera część, większa większą, mniejsza zaś mniejszą. Rozum zaś nie obejmuje jakiejś rzeczy rozumianej przez jakąś współmierność ilości, gdyż rozumie sam siebie całkowicie i obejmuje całość i część, większe i mniejsze rzeczy co do ilości. Żadna więc substancja rozumna nie jest ciałem.

Co więcej. Żadne ciało nie może przyjąć formy substancjalnej drugiego ciała, jeśli nie straci przez rozkład własnej formy. Rozum się zaś nie rozkłada, lecz raczej się udoskonala przez to, że przyjmuje formy wszystkich ciał, udoskonala się bowiem przez rozumienie; rozumie zaś, o ile ma w sobie formy przedmiotów rozumianych. Żadna więc substancja rozumna nie jest ciałem.

Dalej. Podstawą różnorodności osobników tego samego gatunku jest podział materii według ilości; forma bowiem tego ognia od formy owego ognia różni się tylko przez to, że jest w różnych częściach, na które się materia dzieli; nie dzieje się to też inaczej, jak przez podział ilości, bez której substancja jest niepodzielna. Co zaś zostaje przyjęte w ciele, zostaje w nim przyjęte podług podziału ilości. Zatem tylko wyosobniona forma zostaje przyjęta w ciele. Gdyby więc rozum był ciałem, to umysłowe formy rzeczy byłyby w nim przyjmowane tylko jako wyosobnione. Pojmuje zaś rozum rzeczy przez ich formy, którymi właśnie rozporządza. A zatem rozum nie rozumie pojęć ogólnych, lecz tylko szczegółowe. To zaś jest oczywiście fałszywe. Żaden więc rozum nie jest ciałem.

Podobnie. Każda rzecz działa tylko według swego gatunku, dlatego, że forma jest początkiem działania w każdej rzeczy. Gdyby więc rozum był ciałem, działanie jego nie przewyższałoby porządku cielesnego. Nie rozumiałby więc nic innego, jak ciała. To zaś oczywiście jest fałszywe; pojmujemy bowiem wiele rzeczy, które nie są ciałami. Rozum więc nie jest ciałem.

Co więcej. Jeśli substancja rozumna jest ciałem, jest albo ciałem skończonym albo nieskończonym. Niemożliwym zaś jest, by ciało było aktualnie nieskończone, jak tego dowiedziono w III Phys. Jest więc ciałem skończonym, jeśli się przyjmie, że jest ciałem. To zaś jest niemożliwe. W żadnym bowiem ciele skończonym nie może być mocy nieskończonej, jak to wykazano powyżej. Możność zaś rozumu jest niejako nieskończona w pojmowaniu, w nieskończoność bowiem dodając, rozumie gatunki liczb, i podobnie gatunki figur i proporcyj; poznaje bowiem to, co ogólne, a to ma moc nieskończoną co do swego zakresu, zawiera bowiem osobniki, które co do możności są nieskończone. Rozum więc nie jest ciałem.

Co więcej. Niemożliwym jest, by dwa ciała nawzajem się zawierały; gdyż zawierający przewyższa zawarte. Dwa umysły zaś wzajemnie się zawierają i obejmują, gdy jeden rozumie drugi. Rozum więc nie jest ciałem.

Podobnie. Czynność żadnego ciała nie zastanawia się nad czynnikiem działającym, wykazano bowiem w Phys., że żadne ciało samo ze siebie się nie porusza, chyba odnośnie do części, mianowicie w ten sposób, że jedna jego część jest poruszającą, a druga poruszaną. Rozum zaś działając zastanawia się nad sobą samym; rozumie bowiem sam siebie nie tylko odnośnie do części, lecz i co do całości. Nie jest więc ciałem.

Co więcej. Czynność ciała nie kończy się na czynności, ani ruch na ruchu, jak tego dowiedziono w Phys. Czynność zaś substancji rozumnej kończy się na czynności; rozum bowiem, jak rozumie rzecz, tak rozumie, że rozumie, i tak w nieskończoność. Substancja rozumna nie jest więc ciałem.

Stąd pochodzi, że Pismo św. nazywa substancje rozumne duchami, którym to sposobem zwykło nazywać Boga niematerialnego, według słów (J 4, 24): „Duch jest Bóg”. Powiedziano zaś w Ks. Mądrości (Mdr 7, 22-23): „Jest bowiem w niej”, to znaczy w mądrości bożej, „duch rozumu, który wszystkie duchy przenika”.

Przez to zaś usuwa się błąd starożytnych filozofów przyrody, którzy przyjmowali, że nie istnieje żadna inna substancja, prócz materialnej; stąd też duszę nazywali ciałem lub ogniem, lub powietrzem, lub wodą i tak dalej.

Zdanie to usiłowali niektórzy wprowadzić do wiary chrześcijańskiej, mówiąc, że dusza jest wizerunkiem ciała, podobnie jak ciało kształtem zewnętrznym.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.