Księga II, Rozdział 50
Że substancje rozumne są niematerialne
Z tego, co powiedziano, okazuje się, że substancje rozumne są niematerialne.
Każda rzecz bowiem złożona z materii i formy jest ciałem. Materia bowiem może przyjmować różne formy tylko odnośnie do różnych swych części. Ta zaś różnorodność części może istnieć w materii tylko o tyle, że jedna wspólna materia dzieli się na wiele, przez wymiary istniejące w materii; gdy się bowiem usunie ilość, substancja jest niepodzielna. Wykazano zaś, że żadna substancja rozumna nie jest ciałem. Wynika więc stąd, że nie jest złożona z materii i formy.
Co więcej. Jak nie ma człowieka bez tego człowieka, tak nie ma materii bez tej materii. Cokolwiek więc spośród rzeczy istnieje substancjalnie jako złożone z materii i formy, jest złożone z formy i materii indywidualnej. Rozum zaś nie może być złożony z materii i formy indywidualnej. Gatunki bowiem rzeczy rozumianych aktualizują się przez to, że się je abstrahuje od materii indywidualnej. O ile bowiem są aktualnie rozumiane, stają się jednym z rozumem. Stąd i rozum musi być bez materii indywidualnej. A zatem substancja rozumna nie jest złożona z materii i formy.
Co więcej. Czynność każdej rzeczy złożonej z materii i formy nie jest własnością jedynie formy ani też jedynie materii, lecz rzeczy złożonej, własnością bowiem tego, który ma byt, jest też działanie; byt zaś jest przez formę własnością rzeczy złożonej, stąd też to, co jest złożone, działa przez formę. Jeśli więc substancja rozumna jest złożona z materii i formy, rozumienie będzie własnością samej rzeczy złożonej. Czynność zaś kończy się na czymś podobnym do czynnika działającego, stąd też substancja złożona rodząc nie rodzi formy, lecz substancję złożoną. Jeśli więc rozumienie jest czynnością substancji złożonej, nie rozumiałoby się ani formy, ani materii, lecz tylko substancję złożoną. To zaś oczywiście jest fałszywe. A zatem substancja rozumna nie jest złożona z materii i formy.
Podobnie. Formy rzeczy zmysłowych mają doskonalszy byt w umyśle, niż w rzeczach zmysłowych; są bowiem prostsze i rozciągają się na większą ilość rzeczy; przez jedną bowiem umysłową formę człowieka rozum poznaje wszystkich ludzi. Forma zaś istniejąca w materii doskonale, sprawia, że coś jest takim aktualnie, mianowicie czy ogniem, czy barwnym; jeśli zaś nie sprawia, że coś jest takim, jest w nim niedoskonale, jak na przykład forma ciepła w powietrzu, które ją przenosi, i jak moc pierwszego czynnika w narzędziu. Jeśliby więc rozum był złożony z materii i formy, to formy rzeczy rozumianych sprawiłyby, że rzecz rozumiana byłaby aktualnie tej samej natury jakiej jest to, co się rozumie. I tak powstaje błąd Empedoklesa, który mówił, że dusza poznaje ogień przez ogień, a ziemię przez ziemię, i tak dalej. To zaś jest oczywiście niesłuszne. Substancja rozumna nie jest więc złożona z materii i formy.
Oprócz tego. Każda rzecz, która istnieje w drugiej, istnieje w niej na sposób tej, która ją przyjmuje. Jeśli więc rozum jest złożony z materii i formy, formy rzeczy będą w rozumie na sposób materialny, tak jak są poza duszą. Jak więc poza duszą nie są aktualnie umysłowymi, tak też nimi nie są, gdy istnieją w umyśle.
Podobnie. Formy rzeczy przeciwnych są sobie przeciwne odpowiednio do bytu, który mają w materii; stąd też wykluczają się wzajemnie. O ile zaś są w umyśle, nie są przeciwne, lecz jedna z dwóch rzeczy przeciwnych jest przyczyną, że się drugą rozumie, gdyż jedną rozumie się przez drugą. Nie mają więc materialnego bytu w umyśle. Zatem rozum nie jest złożony z materii i formy.
Co więcej. Materia nie przyjmuje na nowo jakiejś formy, jak tylko przez ruch, lub przez zmianę. Rozum zaś nie zostaje poruszony przez to, że przyjmuje formy, lecz raczej zostaje udoskonalony i rozumie w spokoju, a ruch przeszkadza mu w rozumieniu (VII Phys.). A zatem formy nie zostają przyjęte w rozumie tak, jakby w materii, lub w rzeczy materialnej. Stąd jest jasnym, że rozumne substancje są niematerialne zarówno jak i niecielesne.
Stąd też mówi Dionizy w IV cap. de Div. Nom.: Z powodu promieni dobroci bożej bytują substancjalnie wszystkie rozumne substancje, o których wiemy, że są niecielesne i niematerialne.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.