Księga II, Rozdział 51
Że substancja rozumna nie jest formą materialną
W ten sam sposób się dowodzi, że natury rozumne są formami bytującymi substancjalnie, a nie istnieją w materii, jakoby ich byt zależał od materii.
Formy bowiem zależne od materii co do bytu, same nie mają właściwie bytu, lecz substancje złożone mają byt przez nie. Gdyby więc natury rozumne były formami tego rodzaju, wynikałoby, że mają byt materialny, tak, jak gdyby były złożone z materii i formy.
Co więcej. Formy, które same przez się nie bytują, nie mogą działać same przez się, lecz substancje złożone działają przez nie. Gdyby więc natury rozumne były tego rodzaju formami, wynikałoby stąd, że nie one rozumieją, lecz substancje złożone z nich i z materii. I w ten sposób byt rozumny byłby złożony z materii i formy. A to jest niemożliwe, jak to wykazano.
Co więcej. Gdyby rozum był formą w materii, a nie bytowałby substancjalnie, wynikałoby stąd, że to, co zostaje przyjęte w rozumie, zostaje przyjęte w materii; tego rodzaju bowiem formy, które mają byt związany z materią, nie przyjmują niczego, czego by materia nie przyjmowała. Skoro więc przyjęcie form w rozumie nie jest przyjęciem form w materii, jest rzeczą niemożliwą, by rozum był formą materialną.
Oprócz tego. Powiedzieć, że rozum nie jest formą bytującą substancjalnie, lecz zanurzoną w materii, jest w rzeczywistości tym samym, co gdyby ktoś powiedział, że rozum jest złożony z materii i formy, a różnica tu jest tylko co do nazwy; pierwszym bowiem sposobem nazywałoby się rozum samą formą substancji złożonej; drugim zaś sposobem nazywałoby się rozum samą substancją złożoną. Jeśli więc jest fałszywym, że rozum jest złożony z materii i formy, będzie też fałszywym, że jest formą nie bytującą substancjalnie, lecz materialnie.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.