Księga II, Rozdział 52
Że w stworzonych substancjach rozumnych różni się byt i to co jest
Nie należy mniemać, by substancje rozumne, chociaż są niecielesne i nie są złożone z materii i formy, ani też nie istnieją w materii jako formy materialne, dorównywały dlatego niezłożoności bożej. Znachodzi się w nich bowiem pewne złożenie stąd, że nie jest w nich tym samym byt i to co jest.
Jeśli bowiem byt istnieje substancjalnie, nie można do niego poza samym bytem niczego dodać. Dlatego, że nawet w tych rzeczach, w których byt nie istnieje substancjalnie, to co jest w istniejącym prócz bytu, jest złączone z tym istniejącym, nie jest zaś jednym z jego bytem, chyba przypadłościowo, o ile jest jednym podmiotem, mającym byt i to, co jest poza bytem; jak na przykład w Sokratesie prócz jego substancjalnego bytu jest białość, która jest różną od jego bytu substancjalnego; nie jest bowiem tym samym być Sokratesem i być białym, chyba przypadłościowo. Jeśli więc byt nie istnieje w jakimś podmiocie, to nie będzie innego sposobu, którym by mogło się połączyć z tym podmiotem to, co jest poza bytem. Byt zaś jako byt nie może być różnorodny; może zaś być zróżniczkowany przez coś, co jest poza bytem, jak na przykład byt kamienia jest inny od bytu człowieka. To więc, co jest bytem istniejącym substancjalnie, może być tylko jedno. Wykazano zaś powyżej, że Bóg jest Swoim bytem istniejącym substancjalnie. Nic więc innego poza Nim nie może być swoim bytem. A zatem w każdej substancji, istniejącej poza Nim, musi być czymś innym sama substancja, a jej byt.
Co więcej. Wspólna natura, jeśli się ją rozważa oddzielnie, może być tylko jedna, chociaż można znaleźć więcej takich, którzy posiadają tę naturę. Gdyby bowiem sama przez się istniała oddzielnie natura zwierzęca, nie posiadałaby tego, co jest właściwością człowieka lub wołu; już by bowiem nie było tylko zwierzęcia, lecz byłby człowiek lub wół. Gdy się zaś usunie różnice stanowiące rodzaj, pozostaje niepodzielona natura gatunku; te same bowiem różnice, które stanowią rodzaje, dzielą gatunek. Tak więc, jeśli to samo co jest bytem, jest wspólnym jako rodzaj, to byt oddzielony, oddzielnie istniejący sam przez się substancjalnie, może być tylko jeden. Jeśli się go zaś nie dzieli przez różnice tak jak rodzaj, lecz przez to, że należy do tego lub owego bytu, jak to jest rzeczywiście, będzie jeszcze bardziej oczywistym, że może być tylko jeden istniejący sam przez się. Wynika więc stąd, że skoro Bóg jest bytem istniejącym substancjalnie, nic innego prócz Niego nie jest swoim bytem.
Co więcej. Jest rzeczą niemożliwą, by istniał dwojaki byt, bezwzględnie nieskończony; byt bowiem, który jest bezwzględnie nieskończony, obejmuje wszelką doskonałość bytowania: i tak gdyby dwa byty posiadały taką nieskończoność, nie widzielibyśmy, w jaki sposób jeden od drugiego się różni. Byt zaś substancjalny musi być nieskończony, gdyż nie ogranicza go nic, co by go przyjmowało. Niemożliwym więc jest, by istniał jakiś byt substancjalny, prócz pierwszego bytu.
Podobnie. Jeśli istnieje jakiś byt istniejący sam przez się substancjalnie, to właściwością jego jest tylko to, co jest właściwością bytu jako bytu; co się bowiem orzeka o jakiejś rzeczy, nie jako o takiej, jest jej właściwością tylko przypadłościowo, ze względu na podmiot; stąd, jeśli się ją rozważa oddzielnie od podmiotu, to w żaden sposób nie jest ona jego właściwością. Nie jest zaś właściwością bytu jako takiego, by miał przyczynę w czymś drugim; inaczej każdy byt miałby swą przyczynę w drugim, i tak trzeba by postępować w nieskończoność w przyczynach, co jest niemożliwe, jak to powyżej wykazano. Ten więc byt, który istnieje substancjalnie, musi nie mieć przyczyny. Żaden więc byt mający przyczynę nie jest swoim bytem.
Co więcej. Substancja każdej rzeczy należy do niej sama przez się, a nie przez coś drugiego; stąd być jasnym aktualnie, nie należy do substancji powietrza, gdyż staje się to jego własnością przez coś drugiego. Lecz byt każdej rzeczy stworzonej jest jej własnością przez coś drugiego, inaczej nie byłby spowodowany. W żadnej więc substancji stworzonej byt jej nie jest jej substancją.
Podobnie. Skoro każdy czynnik działa o ile jest aktualnym, to jest właściwym pierwszemu czynnikowi, który jest najdoskonalszym, by był aktualnym w najdoskonalszy sposób. Tym zaś doskonalej jest coś aktualne, im późniejszą jest taka aktualność w drodze powstawania; aktualność bowiem w jednym i tym samym podmiocie, przechodzącym z możności w czyn, jest późniejszą co do czasu od możności. Doskonalej jest także aktualnym to, co jest samym czynem, niż to, co posiada czyn, to ostatnie bowiem jest aktualnym z powodu tego pierwszego. Przyjąwszy to więc, jest rzeczą jasną, z tego co wykazano powyżej, że Bóg sam jest pierwszym czynnikiem. Jego więc tylko właściwością jest być w doskonały sposób aktualnym, tak mianowicie, by On Sam był najdoskonalszym czynem. Tym zaś jest byt, na którym kończy się powstawanie i wszelki ruch; każda bowiem forma i czyn jest w możności, zanim osiągnie byt. Jedynie Boga jest więc właściwością, by był samym bytem; jak też Jego jedynie jest właściwością, że jest pierwszym czynnikiem.
Co więcej. Sam byt jest właściwością pierwszego czynnika co do właściwej Mu natury; byt bowiem Boga jest Jego substancją, jak to powyżej wykazano. Co zaś jest czyjąś właściwością według swej własnej natury, może być właściwością innych tylko sposobem uczestnictwa; jak na przykład ciepło od ognia dla innych ciał. A zatem sam byt jest właściwością wszystkich rzeczy będących poza pierwszym czynnikiem przez pewne uczestnictwo. Co zaś jest czyjąś właściwością przez uczestnictwo, nie jest jego substancją. Jest więc rzeczą niemożliwą, by substancja jakiegokolwiek innego bytu poza pierwszym czynnikiem była samym bytem.
Stąd powiedziano w (Wj 3, 14), że imieniem właściwym Boga jest Który Jest, gdyż Jego jedynie jest właściwością, że Jego substancja nie jest czymś innym od Jego bytu.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.