Księga II, Rozdział 53
Że w stworzonych substancjach rozumnych jest czyn i możność
Z tego co powiedziano, okazuje się w sposób oczywisty, że w stworzonych substancjach rozumnych znajduje się złożenie z czynu i możności.
W czymkolwiek bowiem znachodzi się jakieś dwie rzeczy, z których jedna jest dopełnieniem drugiej, stosunek jednej z nich do drugiej ma się jak stosunek możności do czynu; każda rzecz bowiem dopełnia się tylko przez właściwy jej czyn. W stworzonej zaś substancji rozumnej znachodzi się dwie rzeczy: mianowicie samą substancję i jej byt, który nie jest samą jej substancją, jak to wykazano. Sam zaś byt jest dopełnieniem istniejącej substancji; każda bowiem rzecz jest aktualną przez to, że ma byt. Wynika więc stąd, że w każdej z powyższych substancji jest złożenie z czynu i możności.
Co więcej. To, co jakaś rzecz ma od czynnika działającego, musi być czynem; jest bowiem własnością czynnika, by coś aktualizował. Wykazano zaś powyżej, że wszystkie inne substancje mają byt od pierwszego czynnika działającego; i przez to owe substancje mają przyczynę, że mają byt od czegoś drugiego. Sam więc byt istnieje w substancjach mających przyczynę, jako ich czyn. To zaś, w czym jest czyn, jest możnością, czyn bowiem jako taki odnosi się do możności. W każdej więc substancji stworzonej jest czyn i możność.
Podobnie. Każdą rzecz uczestniczącą w czymś przyrównuje się do tego, w czym uczestniczy, jak możność do czynu; przez to bowiem, że uczestniczy, staje się uczestniczący takim aktualnie. Wykazano zaś powyżej, że sam Bóg jest bytem istotnościowo, a wszystko inne uczestniczy w samym bycie. Przyrównuje się więc wszelką substancję stworzoną do jej bytu, jak możność do czynu.
Oprócz tego. Upodobnienie jakiejś rzeczy do przyczyny działającej dokonuje się przez czyn; czynnik bowiem o ile jest aktualny, sprawia coś podobnego sobie. Upodobnienie zaś każdej substancji stworzonej do Boga jest przez sam byt, jak to powyżej wykazano. Sam więc byt przyrównuje się do wszystkich substancji stworzonych jako ich czyn. Wynika stąd, że w każdej substancji stworzonej jest złożenie z czynu i możności.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.