Księga II, Rozdział 54
Że być złożonym z substancji i bytu a materii i formy nie jest tym samym
Złożenie z materii i formy nie jest tej samej natury, co złożenie z substancji i bytu; chociaż oba pochodzą ze złożenia możności i czynu.
Po pierwsze mianowicie dlatego, że materia nie jest samą substancją rzeczy, gdyż wynikałoby stąd, że wszystkie formy są przypadłościami, jak to mniemali starożytni filozofowie przyrody; lecz materia jest częścią substancji.
Po drugie zaś dlatego, że sam byt nie jest czynem właściwym materii, lecz substancji całości. Czyn bowiem jest właściwością tego, o którym możemy powiedzieć, że istnieje. Bytu zaś nie orzeka się o materii, lecz o całości. Stąd nie można powiedzieć o materii, że istnieje, lecz sama substancja jest tym, co istnieje.
Po trzecie dlatego, że ani forma nie jest samym bytem, lecz stoją one do siebie w pewnym stosunku; przyrównuje się bowiem formę do samego bytu jak światło do świecenia, lub białość do tego, co jest białe.
Następnie także dlatego, że sam byt przyrównuje się jako czyn do samej formy. Przez to bowiem mówi się, że w rzeczach złożonych z materii i formy, forma jest początkiem bytu, że jest dopełnieniem substancji, której czynem jest sam byt; tak jak przezroczystość jest początkiem jasności dla powietrza, gdyż czyni je właściwym przedmiotem światła.
Stąd w rzeczach złożonych z materii i formy, ani materii ani formy, ani nawet samego bytu nie można nazwać tym, co istnieje. Formę jednak można nazwać tym, przez co istnieje, odnośnie do tego, że jest początkiem bytowania. Sama zaś cała substancja jest tym, co istnieje, a istnienie jest tym, przez co substancję nazywa się bytem.
W substancjach zaś rozumnych, które nie są złożone z materii i formy, jak to wykazano, lecz w nich forma bytuje substancjalnie, forma jest tym, co istnieje, byt zaś jest czynem i tym, przez co istnieje.
I z tego powodu jest w nich jedno tylko złożenie czynu i możności, które mianowicie jest złożeniem substancji i bytu; niektórzy je nazywają złożeniem z tego, co istnieje i z bytu, lub z tego, co istnieje i przez co istnieje.
W substancjach zaś złożonych z materii i formy jest dwojakie złożenie czynu i możności; pierwsze mianowicie samej substancji, która się składa z materii i formy; drugie zaś ze substancji już złożonej i z bytu; i to także można nazwać złożeniem z tego, co istnieje i bytu, lub z tego, co istnieje i przez co istnieje.
Tak więc widać, że złożenie z czynu i możności rozciąga się na więcej rzeczy niż złożenie z formy i materii. Stąd materia i forma dzielą substancję naturalną, możność zaś i czyn dzielą wspólny byt. I z tego powodu wszystko, co wynika z możności i czynu jako takich, jest wspólne stworzonym substancjom materialnym i niematerialnym, jak przyjmować i być przyjmowanym, udoskonalać i być udoskonalonym. To zaś, co jest właściwe materii i formie jako takim, jak na przykład powstawać i rozkładać się i tym podobne, jest właściwością substancji materialnych, i w żaden sposób nie odpowiada niematerialnym substancjom stworzonym.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.