Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 55

Że substancje rozumne nie podlegają rozkładowi

Z tego, co powiedziano, okazuje się jasno, że żadna substancja rozumna nie podlega rozkładowi.

Wszelki rozkład odbywa się bowiem przez oddzielenie formy od materii; a to bezwzględny rozkład przez oddzielenie formy substancjalnej, względny zaś rozkład przez oddzielenie formy przypadłościowej. Póki bowiem pozostaje forma, musi i rzecz istnieć; przez formę bowiem staje się substancja tym, co właściwie przyjmuje byt. Gdzie więc nie ma złożenia materii i formy, tam nie może być ich rozdzielenia. A zatem nie może też być rozkładu. Wykazano zaś (R. L), że żadna substancja rozumna nie jest złożona z materii i formy. Żadna więc substancja rozumna nie podlega rozkładowi.

Co więcej, to co samo przez się jest czyjąś właściwością, z konieczności jest w tej rzeczy zawsze i nierozdzielnie; jak na przykład okrągłość jest w kole sama przez się, a przypadłościowo w monecie: stąd można zrobić monetę nieokrągłą, a niepodobna, by koło nie było okrągłe. Z formy zaś wynika byt sam przez się; sam przez się bowiem mówimy według rzeczy jako takiej. (I Poster). Każda rzecz zaś ma byt, o ile ma formę. Substancje więc, które nie są samymi formami, można pozbawić bytu, o ile tracą formę, jak na przykład monetę pozbawia się okrągłości, o ile ona traci byt okrągły. Substancji zaś, które są samymi formami, nigdy nie można pozbawić bytu, jak na przykład, gdy jakaś substancja jest kołem, nie mogłaby nigdy stać się nieokrągłą. Wskazano zaś powyżej (R. LI), że substancje rozumne są samymi formami substancjalnymi. Niepodobna więc, by przestały istnieć. A więc nie podlegają rozkładowi.

Co więcej. Przy każdym rozkładzie, gdy się usunie czyn, pozostaje możność; nie rozkłada się nic bowiem w zupełny niebyt, jak się też i nic nie rodzi z zupełnego niebytu. W substancjach zaś rozumnych, jak to wykazano (R. LIII), czyn jest bytem, a substancja jest na sposób możności. Jeśli więc substancja rozumna się rozkłada, będzie istnieć po rozłożeniu się. A to jest zupełnie niemożliwe. Żadna więc substancja rozumna nie podlega rozkładowi.

Podobnie. We wszystkim, co się rozkłada, musi być możność do niebytu. Jeśli więc istnieje coś, w czym nie ma możności do niebytu, nie może to podlegać rozkładowi. W substancji zaś rozumnej nie ma możności do niebytu. Jasnym jest zaś z tego, co powiedziano (R. poprz.), że substancja zupełna jest tym, co właściwie przyjmuje sam byt. To zaś, co właściwie przyjmuje jakiś czyn, przyrównuje się jako możność do owego czynu, tak, że w żaden sposób nie jest w możności do czegoś przeciwnego; jak na przykład ogień tak się przyrównuje do ciepła, jak możność do czynu, że w żaden sposób nie jest w możności do zimna. Stąd i w samych substancjach podlegających rozkładowi jest możność do niebytu w samej zupełnej substancji, tylko odnośnie do materii. W substancjach zaś rozumnych nie ma materii, lecz są one substancjami zupełnymi, niezłożonymi. (R. LI). Nie ma w nich więc możności do niebytu. Nie podlegają więc rozkładowi.

Oprócz tego. We wszystkich rzeczach, w których jest złożenie z możności i czynu, to co zajmuje miejsce pierwszej możności czyli pierwszego podmiotu, nie podlega rozkładowi; stąd też w substancjach podlegających rozkładowi, materia pierwsza mu nie podlega. Lecz w substancjach rozumnych to, co zajmuje miejsce pierwszej możności i podmiotu, jest to ich substancja zupełna. A zatem sama substancja nie podlega rozkładowi. Każda zaś rzecz tylko o tyle podlega rozkładowi, o ile jego substancja się rozkłada. Wszystkie więc natury rozumne nie podlegają rozkładowi.

Co więcej. Każda rzecz, która się rozkłada, rozkłada się albo sama przez się, albo przypadłościowo. Substancje rozumne nie mogą zaś rozkładać się same przez się. Każdy bowiem rozkład pochodzi od czegoś przeciwnego. Czynnik bowiem, gdy działa jak byt aktualny, działając, wiedzie zawsze do jakiegoś aktualnego bytu. Stąd, jeśli przez taki aktualny byt coś się rozkłada, przestając być aktualnym bytem, musi się to zdarzyć z ich wzajemnego przeciwieństwa: przeciwnymi rzeczami są bowiem te, które się wzajemnie wykluczają (Categ. VIII). I z tego powodu trzeba, by każda rzecz, która się rozkłada sama przez się, miała albo przeciwieństwo, lub by się składała z przeciwieństw. Ani jedno, ani drugie nie stosuje się zaś do substancji rozumnych. Widać to stąd, że w rozumie nawet te rzeczy, które są sobie przeciwne z natury, przestają być przeciwne; białe bowiem i czarne w rozumie nie są sobie przeciwne, nie wykluczają się bowiem, owszem raczej po sobie następują, gdyż rozumiejąc jedno, rozumie się drugie. Substancje rozumne nie podlegają więc same przez się rozkładowi. Podobnie też nie podlegają mu przypadłościowo. Tym sposobem bowiem rozkładają się przypadłości i formy nie bytujące substancjalnie. Wykazano zaś powyżej (R. LI), że substancje rozumne bytują substancjalnie. Nie podlegają więc wcale rozkładowi.

Co więcej. Rozkład jest pewną zmianą. Ta zaś musi być kresem ruchu, jak tego dowiedziono w V Phys. Stąd trzeba, by każda rzecz, która się rozkłada, została poruszoną. Wykazano zaś w VI Phys., że każda rzecz, która zostaje poruszoną, jest ciałem. Musi więc każda rzecz, która się rozkłada, być ciałem, jeżeli się rozkłada rzecz sama przez się; lub musi być jakąś formą lub władzą ciała, zależącą od ciała, jeśli się rozkłada przypadłościowo. Substancje zaś rozumne nie są ciałami, ani władzami, lub formami zależnymi od ciała. A zatem nie rozkładają się ani same przez się, ani przypadłościowo. Nie podlegają więc zupełnie rozkładowi.

Podobnie. Każda rzecz, która się rozkłada, rozkłada się przez to, że czegoś doznaje; gdyż i samo rozkładanie się jest pewnym doznawaniem. Żadna zaś substancja rozumna nie może doznawać w ten sposób, by to ją wiodło do rozkładu. Doznawanie bowiem jest pewnym przyjmowaniem. Co zaś zostaje przyjęte w substancji rozumnej, musi być w niej przyjęte na jej sposób, to znaczy na sposób rozumu. To zaś, co w ten sposób zostaje przyjęte w substancji rozumnej, udoskonala substancję rozumną, a nie rozkłada jej; rzecz rozumiana jest bowiem doskonałością rozumiejącego. Substancja rozumna nie podlega więc rozkładowi.

Oprócz tego. Jak to, co podpada pod zmysł, jest przedmiotem zmysłu, tak to, co podpada pod rozum, jest przedmiotem rozumu. Zmysł zaś rozkłada się właściwym rozkładem tylko wtedy, gdy go przewyższa jego przedmiot; jak na przykład wzrok przewyższa coś bardzo jaśniejącego, a słuch bardzo silne tony i tym podobne. Mówię zaś rozkładem właściwym dlatego, że zmysł rozkłada się też przypadłościowo, z powodu rozkładu podmiotu. Ten sposób rozkładu nie może jednak przydarzyć się rozumowi, gdyż nie jest on aktualnością żadnego ciała, zależąc niejako od ciała, jak to wykazano powyżej (R. LI). Jest zaś rzeczą jasną, że nie rozkłada się też dlatego, że go jego przedmiot przewyższa, gdyż ten, który rozumie rzeczy bardzo rozumne, nie rozumie rzeczy mniej rozumnych mniej, lecz więcej (III de Anima). Rozum więc w żaden sposób nie podlega rozkładowi.

Co więcej. Rzecz rozumiana jest doskonałością właściwą rozumowi; stąd rozum w czynie i rzecz rozumiana w czynie są jednym (tamże). Co więc jest właściwym rzeczy rozumianej jako takiej, musi być właściwym rozumowi jako takiemu; gdyż doskonałość i to, co można udoskonalić, należą do jednego rodzaju. Rzecz rozumiana zaś jako taka, jest konieczna i niezniszczalna; rzeczy konieczne bowiem można rozumem doskonale poznawać, a rzeczy przypadłościowe, jako takie, niedoskonale; gdyż o tych rzeczach nie wiemy, tylko mniemamy, stąd też rozum zna rzeczy podlegające rozkładowi według tego, jak są niezniszczalne, to znaczy według tego, że są pojęciami ogólnymi. Rozum więc nie może podlegać rozkładowi.

Co więcej. Każda rzecz udoskonala się według sposobu bycia swej substancji. Ze sposobu więc doskonałości jakiejś rzeczy można poznać sposób bycia jej substancji. Rozumu zaś nie doskonali ruch, lecz to, że istnieje poza ruchem; doskonalimy się bowiem co do duszy rozumnej przez wiedzę i roztropność, gdy uciszą się poruszenia namiętności ciała i duszy, jak to widać u Filozofa w VII Phys. Sposób więc bycia substancji rozumnej jest ten, że jej byt jest ponad ruchem, a więc, co stąd wynika, ponad czasem. Byt zaś każdej rzeczy podlegającej rozkładowi podlega ruchowi i czasowi. Niemożliwym jest więc, by substancja rozumna podlegała rozkładowi.

Oprócz tego. Niemożliwym jest, by pragnienie naturalne było daremne; natura bowiem nie czyni niczego nadaremnie (II de Caelo). Lecz każdy byt rozumny z natury pragnie niekończącego się bytu, nie tylko, by się byt nie kończył co do gatunku, lecz także co do osobnika. Dowodzi się tego w ten sposób. Istniejące u niektórych bytów pożądanie naturalne wynika z poznania, jak na przykład wilk z natury pragnie zabić zwierzęta, którymi się żywi, a człowiek z natury pragnie szczęścia. U niektórych zaś wynika to bez poznawania, ze samej skłonności pierwiastków naturalnych, które nazywa się u niektórych pożądaniem naturalnym, jak na przykład to, że ciało ciężkie dąży w dół. Naturalne pragnienie bytu istnieje zaś w rzeczach obydwoma sposobami; widać to stąd, że i te rzeczy, którym brak poznania, stawiają opór temu, co je niszczy, odpowiednio do mocy ich naturalnych pierwiastków; a te rzeczy, które mają poznanie, stawiają im opór odpowiednio do sposobu ich poznawania. Te zatem, którym brak poznania, a pierwiastki ich mają moc zachowania niekończącego się bytu w ten sposób, że zachowują zawsze tożsamość co do liczby, pożądają bytu niekończącego się także co do tożsamości liczby. Te zaś, których pierwiastki nie mają tej mocy, lecz tylko mają moc zachowania niekończącego się życia, co do tożsamości gatunku, także w ten sposób pożądają z natury wiekuistości. Tę samą więc różnicę musimy znaleźć i w tych rzeczach, które posiadają pożądanie bytu wraz z poznaniem; tak mianowicie, by te rzeczy, które poznają byt tylko jako teraz, pożądały bytu jako teraz, a nie jako zawsze, gdyż bytu wiecznego nie poznają. Pragną jednak niekończącego się bytu gatunku, ale bez poznania; gdyż moc rodzenia, która do tego prowadzi, jest wstępem do poznawania, a nie podmiotem poznawania. Te więc rzeczy, które sam niekończący się byt znają i ujmują, pragną go naturalnym pragnieniem. To zaś jest właściwym wszystkim substancjom rozumnym. Wszystkie więc substancje rozumne pożądają istnieć zawsze pożądaniem naturalnym. Nie mogą więc przestać istnieć.

Co więcej. Ta sama możność sprawia, że rzeczy zaczynają i przestają istnieć; ta sama jest bowiem możność do bytu i do niebytu. Lecz substancje rozumne mogły zacząć być tylko przez moc pierwszego czynnika; nie są bowiem z materii, która mogła istnieć uprzednio, jak to powiedziano (R. XLIX i następne). Nie ma więc w nich także możności do niebytu, jak tylko w pierwszym czynniku, o ile czynnik ten może nie podtrzymywać ich bytu. Lecz na mocy tej tylko możności nie można o niczym powiedzieć, że podlega rozkładowi. Czy to dlatego, że nazywa się rzeczy koniecznymi i przypadłościowymi według możności, która jest w nich, a nie według możności Boga, jak to powyżej okazano (R. XXX). Czy to także dlatego, że Bóg, który jest twórcą natury, nie odbiera rzeczom tego, co jest właściwym ich naturze; wykazano zaś, (w tym rozdziale), że dla natur rozumnych jest rzeczą właściwą, by istniały zawsze; tego więc im Bóg nie odbiera. Istnieją więc substancje rozumne zupełnie nie podlegające rozkładowi.

Stąd też w Psalmie: Chwalcie Pana w niebiesiech (Ps 148, 1), po wymienieniu aniołów i ciał niebieskich dodaje się (w. 6): postanowił je na wieki wieków, oznaczając przez to ich wieczność.

Także Dionizy w IV cap. de Div. Nom. mówi, że z powodu promieni dobroci bożej substancje umysłowe i rozumne zaistniały i są i żyją i mają życie doskonałe i nie umniejszające się, istnieją wolne od wszelkiego rozkładu i powstawania i śmierci i wyniesione ponad niespokojną i wiecznie płynącą zmienność.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.