Księga II, Rozdział 56
W jaki sposób może substancja rozumna połączyć się z ciałem
Skoro powyżej wykazano (r. 49 i następne), że substancja rozumna nie jest ciałem, ani jakąś władzą zależną od ciała, pozostaje do zbadania, czy jakaś substancja rozumna może się złączyć z ciałem.
Jest zaś rzeczą jasną, że substancja rozumna nie może łączyć się z ciałem sposobem zmieszania. Rzeczy bowiem, które się miesza, muszą się zmienić w stosunku do siebie. A to zdarza się tylko w tych rzeczach, które mają tę samą materię, i które mogą w stosunku do siebie być wzajemnie czynne i bierne. Substancje zaś rozumne nie mają nic wspólnego co do materii z ciałami, są one bowiem niematerialne, jak to powyżej wykazano (r. 50). Nie mogą się więc zmieszać z ciałem. Co więcej. Rzeczy, które się miesza, po zmieszaniu nie są już aktualne, lecz są tylko w możności. Gdyby bowiem pozostały aktualnymi, nie byłoby zmieszania, lecz tylko nieład; stąd ciało zmieszane z elementów nie jest żadnym z tych elementów. To zaś nie może przydarzyć się substancjom rozumnym, nie podlegają bowiem rozkładowi, jak to powyżej wykazano (r. poprz.). Nie może więc substancja rozumna łączyć się z ciałem sposobem zmieszania.
Podobnie jest też jasnym, że substancja rozumna nie może się złączyć z ciałem sposobem zetknięcia się we właściwym tego słowa znaczeniu. Stykanie się jest bowiem tylko własnością ciał; stykają się bowiem te rzeczy, których krańce się schodzą, jak na przykład punkty, lub proste, lub powierzchnie, które są krańcami ciał. A zatem substancja rozumna nie może się łączyć z ciałem sposobem zetknięcia się.
Z tego zaś wynika, że ani sposobem ciągłości, ani złożenia, ani powinowactwa, nie może powstać coś jednego z substancji rozumnej i ciała. Te wszystkie rzeczy nie mogą bowiem być bez zetknięcia się.
Istnieje jednak pewien sposób zetknięcia się, przez który substancja rozumna może złączyć się z ciałem. Ciała bowiem naturalne, stykając się, zmieniają się, i tak wzajemnie się łączą nietylko co do krańców ilościowych, lecz także co do podobieństwa jakości lub formy, gdy zmieniający wyciska swą formę na rzecz zmienianą. I chociaż, jeśli rozważamy tylko krańce ilości, trzebaby, by wszędzie zetknięcie się było wzajemne, to jednak gdy rozważamy stronę czynną i bierną, widzimy, że niektóre rzeczy tylko dotykają, a inne tylko zostają dotknięte; ciała niebieskie bowiem w ten sposób dotykają elementów, że je zmieniają; te zaś ich nie dotykają, gdyż ciała niebieskie niczego od nich nie doznają. Jeśli więc są pewne czynniki, które nie dotykają ostatnimi krańcami, to pomimo to mówi się, że dotykają, o ile działają; i tym sposobem mówimy, że rzecz smutna nas dotyka. W ten więc sposób dotknięcia można przez zetknięcie złączyć substancję rozumną z ciałem. Substancje rozumne działają bowiem na ciała i poruszają nimi, skoro są niematerialne i istnieją w sposób bardziej aktualny.
To zetknięcie nie jest zaś ilościowym, lecz zetknięciem mocy. Stąd różni się ono od zetknięcia materialnego w trzech rzeczach. Po pierwsze mianowicie dlatego, że tym zetknięciem może coś niepodzielnego zetknąć się z podzielnym. To zaś nie może się zdarzyć przy zetknięciu cielesnym; punktem bowiem można dotknąć tylko czegoś niepodzielnego. Substancja rozumna zaś, chociaż jest niepodzielna, może zetknąć się z ilością podzielną, o tyle, że na nią działa. Innym bowiem sposobem jest niepodzielnym punkt, a innym substancja rozumna. Punkt mianowicie jako kres ilości; i dlatego ma określone położenie w ciągłości, poza którą rozciągać się nie może. Substancja rozumna jest zaś niepodzielną, istniejąc jakoby poza rodzajem ilości. Stąd nie wyznacza się jej jakiejś niepodzielnej ilości co do zetknięcia. Po drugie dlatego, że zetknięcie się ilości odnosi się tylko do krańców, a zetknięcie mocy odnosi się do całości, z którą się coś styka. O tyle bowiem zostaje dotkniętą, o ile doznaje i jest poruszona. Dzieje się to zaś o tyle, o ile jest w możności, możność zaś odnosi się do całości, a nie do krańców całości. Stąd całość zostaje dotknięta. Stąd zaś okazuje się jasno trzecia różnica. W zetknięciu ilości bowiem, które zachodzi odnośnie do krańców, musi dotykający być na zewnątrz tego, czego dotyka; i nie może go przenikać, lecz stawia mu opór. Zetknięcie zaś mocy, które jest właściwością substancji rozumnych, zwracając się na wewnątrz, sprawia, że substancja dotykająca jest wewnątrz tego, czego dotyka i przenika je bez przeszkody.
Tak więc substancja rozumna może łączyć się z ciałem zetknięciem się mocy. To bowiem, co się łączy takim zetknięciem się, nie jest czymś jednym absolutnie. Jest ono bowiem jednym w działaniu i doznawaniu, a nie jest to być jednym absolutnie. Jedno mówi się bowiem w ten sam sposób co byt. Być zaś czynnikiem nie oznacza bytu absolutnie. Stąd też być jednym w działaniu nie znaczy być jednym absolutnie. Jedno zaś absolutnie mówi się trojako: albo jako coś niepodzielnego, albo jako coś ciągłego, albo jako to, co pojęciowo jest jednym. Z substancji rozumnej i z ciała nie może zaś powstać coś, coby było niepodzielnie jednym; musi to bowiem być złożone z dwóch rzeczy. Ani też nic ciągłego, gdyż części ciągłości są częściami ilości. Pozostaje więc do zbadania, czy z substancji rozumnej i z ciała może powstać coś jednego, coby było pojęciowo jednym. Z dwóch zaś rzeczy trwających powstaje coś pojęciowo jednego tylko na sposób formy substancjalnej i materii; z substancji bowiem i przypadłości nie powstaje coś pojęciowego jednego; nie jest bowiem tym samym pojęcie człowieka i białego. Pozostaje więc do zbadania, czy substancja rozumna może być formą substancjalną jakiegoś ciała.
Wydaje się zaś tym, którzy to rozumnie badają, że jest to rzeczą niemożliwą.
Z dwóch bowiem substancji istniejących aktualnie nie może powstać coś jednego; przez czyn bowiem jakiejś rzeczy rozróżnia się ją od drugiej. Substancja rozumna zaś jest to substancja istniejąca aktualnie, jak widać z tego, co powiedziano poprzednio (r. 51). Podobnie też ma się rzecz z ciałem. Wydawałoby się więc, że nie może powstać coś jednego z duszy i z ciała.
Dalej. Ten sam rodzaj obejmuje formę i materię, gdyż każdy rodzaj dzieli się na czyn i możność. Substancja rozumna zaś i ciało należą do różnych rodzajów. Nie wydaje się więc rzeczą możliwą, by jedno było formą drugiego.
Co więcej. Każda rzecz, której byt jest w materii, musi być materialna. Lecz jeśli substancja rozumna jest formą ciała, musi jej byt być w materii cielesnej; byt formy nie jest bowiem poza bytem materii. Wynikałoby więc stąd, że substancja rozumna nie jest niematerialną, jak to wykazano powyżej (r. 50).
Podobnie. Niemożliwym jest, by to, czego byt jest w ciele, było oddzielone od ciała. Filozofowie zaś okazują, że rozum jest oddzielony od ciała i że nie jest ani ciałem, ani mocą w ciele. Substancja rozumna nie jest więc formą ciała, gdyż w ten sposób byt jej byłby w ciele.
Co więcej. To, co ma byt wspólny z ciałem, musi mieć i działanie wspólne z ciałem; każda rzecz bowiem działa, o ile jest bytem; ani też moc działania rzeczy nie może być wyższą od jej istotności, skoro moc wynika z pierwiastków istotności. Jeśli zaś substancja rozumna jest formą ciała, musi jej byt być wspólnym i dla niej i dla ciała; z formy bowiem i z materii powstaje jako coś bezwzględnie jednego to, co jest jednym pod względem bytu. Będzie więc i działanie substancji rozumnej wspólnym ciału i moc jej będzie mocą w ciele. Z tego zaś co powiedziano (r. 49 i następne), jest rzeczą jasną, że to jest niemożliwe.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.