Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 57

Stanowisko Platona co do połączenia duszy rozumnej z ciałem

Tymi i tym podobnymi względami skłonieni, powiedzieli niektórzy, że żadna substancja rozumna nie może być formą ciała. Lecz ponieważ się wydawało, że temu zdaniu przeczy sama natura człowieka, który, jak się wydaje, złożony jest z duszy rozumnej i z ciała, wymyślili pewne sposoby rozwiązania, aby przez nie uratować naturę człowieka.

Platon więc i jego stronnicy twierdzili, że dusza rozumna nie łączy się z ciałem jak forma z materią, lecz tylko jak motor z rzeczą poruszaną, mówiąc, że dusza jest w ciele tak, jak żeglarz w okręcie. I w ten sposób połączenie duszy z ciałem byłoby tylko przez zetknięcie mocy, o czym powyżej była mowa.

To zaś wydaje się niesłusznym. Powyższym bowiem zetknięciem nie powstaje żadna rzecz absolutnie jedna, jak to wykazano. Z połączenia zaś duszy i ciała powstaje człowiek. Wynika więc stąd, że człowiek nie jest absolutnie czymś jednym, i stąd, że nie jest absolutnie bytem, lecz bytem przypadłościowo.

By tego uniknąć, przyjął Platon, że człowiek nie jest czymś złożonym z duszy i ciała, lecz, że sama dusza posługująca się ciałem jest człowiekiem; jak na przykład Piotr nie jest czymś złożonym z człowieka i ubrania, lecz człowiekiem używającym ubrania.

Okazuje się zaś, że to jest niemożliwe. Zwierzę bowiem i człowiek są pewnymi rzeczami zmysłowymi i naturalnymi. Tak by zaś nie było, gdyby ciało i jego części nie należały do istotności człowieka i zwierzęcia, lecz gdyby całą istotnością ich była dusza, według powyżej przytoczonego zdania; dusza bowiem nie jest ani czymś zmysłowym, ani materialnym. Niemożliwym więc jest, by człowiek i zwierzę byli duszą posługującą się ciałem, a nie czymś złożonym z ciała i z duszy.

Podobnie. Niemożliwym jest, by te rzeczy, które są różne co do bytu, miały jedno działanie. Mówię zaś jedno działanie, nie ze strony tego, na czym się działanie kończy, lecz według tego jak wychodzi od czynnika; wielu bowiem ciągnących okręt wykonuje jedną czynność ze strony rzeczy dokonywanej, która jest jedną, lecz ze strony ciągnących jest wiele czynności, gdyż jest wiele wysiłków ciągnienia; skoro bowiem działanie idzie za formą i mocą, muszą te rzeczy, które mają różne formy i moce, mieć różne działania. Chociaż zaś dusza posiada pewne właściwe sobie działanie, w którym ciało nie uczestniczy, jak rozumienie, to jednak są pewne działania wspólne duszy i ciału, jak bać się i gniewać i czuć i tym podobne; zachodzą one bowiem przy pewnych przemianach jakiejś określonej części ciała, z czego widać, że są równocześnie działaniami duszy i ciała. Trzeba więc, by z duszy i ciała powstało coś jednego, i by nie były czymś różnym co do bytu.

Ten argument jednak można, zdaniem Platona, odeprzeć. Nic bowiem nie przeszkadza, by poruszający i rzecz poruszana, chociaż są różne co do bytu, miały ten sam czyn; ruch bowiem jest tym samym czynem poruszającego, jako rzeczy od której pochodzi, co i poruszonego, jako rzeczy, w której jest. Tak więc przyjął Platon, że powyższe działania są wspólne duszy i ciału, tak mianowicie, by należały do duszy jako do poruszającej, a do ciała jako do rzeczy poruszanej.

Lecz tak być nie może. Jak bowiem dowodzi Filozof w II de Anima, czucie zachodzi przez to samo, że zostajemy poruszeni przez zewnętrzny przedmiot zmysłowy. Stąd nie może człowiek nic odczuwać bez zewnętrznego przedmiotu zmysłowego, tak jak nie może nic być poruszone bez poruszającego. Narząd zmysłu zostaje więc poruszony i jest biernym przy odczuwaniu, lecz powoduje to zewnętrzny przedmiot zmysłowy. Tym zaś, przez co jest biernym, jest zmysł; co widać przez to, że rzeczy którym brak zmysłów, nie są wobec przedmiotów zmysłowych bierne tym sposobem bierności. Zmysł więc jest władzą bierną samego narządu. Dusza zmysłowa więc nie zachowuje się przy odczuwaniu jak poruszający i działający, lecz jak to, czym doznający doznaje. To zaś nie może mieć bytu różnego od doznającego. Nie jest więc dusza zmysłowa co do bytu różną od ciała ożywionego.

Oprócz tego. Chociaż ruch jest wspólnym czynem poruszającego i poruszanego, to jednak innym działaniem jest sprawiać ruch i przyjmować ruch, stąd też przyjmuje się dwie kategorie działać i doznawać. Jeśli więc w odczuwaniu dusza zmysłowa zachowuje się czynnie a ciało biernie, to innym będzie działanie duszy i innym działanie ciała. Będzie więc dusza zmysłowa mieć jakieś działanie sobie właściwe. Będzie więc też miała i własne istnienie substancjalne. A zatem nie przestanie istnieć, gdy ciało przestanie istnieć. Dusze zmysłowe nawet zwierząt nierozumnych będą więc nieśmiertelne. A to wydaje się nieprawdopodobne. Nie jest to jednak sprzeczne ze zdaniem Platona, lecz nad tym poniżej się będziemy zastanawiać.

Co więcej. Poruszający nie wybiera gatunku dla rzeczy, którą porusza. Jeśli więc dusza łączy się z ciałem tylko jako poruszający z poruszanym, ciało i jego części nie otrzymują gatunku od duszy. Gdy więc oddzieli się dusza, to ciało i jego części będą dalej należeć do tego samego gatunku. To zaś jest oczywiście fałszywym; o ciele bowiem i kościach i rękach i tego rodzaju częściach po odejściu duszy nie mówi się już w tym samym znaczeniu; skoro żadna z tych części nie posiada właściwego działania, tego, które wynika z gatunku. Dusza więc nie łączy się z ciałem tylko jak poruszający z poruszanym, lub jak człowiek z ubraniem.

Co więcej. Rzecz ruchoma nie ma bytu przez to, co ją porusza, lecz tylko ruch. Jeśli więc dusza łączy się z ciałem tylko jako poruszający, będzie dusza poruszać ciałem, lecz nie da ciału bytu. Życie zaś jest pewnym bytem żyjącego. Ciało więc nie żyje przez duszę.

Podobnie. Rzecz ruchoma ani nie powstaje przez przyłożenie do niej poruszającego, ani też się nie rozkłada przez rozłączenie z nim; skoro rzecz ruchoma co do bytu nie zależy od poruszającego, lecz tylko co do tego, by była poruszoną. Jeśli więc dusza łączy się z ciałem tylko jako poruszający, wynika stąd, że przy złączeniu duszy i ciała nie będzie żadnego zrodzenia ani też rozkładu przy ich rozdziale. I tak śmierć, która polega na rozdziale duszy i ciała, nie będzie rozkładem zwierzęcia. A to jest oczywiście fałszywym.

Oprócz tego. Każda rzecz poruszająca sama siebie jest taką, że może być poruszana i nie być poruszaną i poruszać i nie poruszać. Lecz dusza, według zdania Platona, porusza ciałem jak to, co się samo porusza. Jest to więc w mocy duszy, by poruszała ciałem, lub nie poruszała. Jeśli się więc z nim łączy tylko jak poruszający z rzeczą poruszaną, będzie w mocy duszy rozłączać się z ciałem kiedy będzie chciała i napowrót się z nim łączyć, kiedy będzie chciała. A to jest oczywiście fałszywe.

W następujący zaś sposób dowodzi się, że dusza jako forma właściwa łączy się z ciałem. To, przez co jakaś rzecz staje się z bytu w możności bytem aktualnym, jest formą i czynem tej rzeczy. Ciało zaś istniejąc w możności, przez duszę staje się bytem aktualnym, życie bowiem jest bytem żyjącego, nasienie zaś przed ożywieniem żyje tylko w możności, przez duszę zaś staje się aktualnie żywym. Dusza więc jest formą ciała ożywionego.

Co więcej. Ponieważ tak byt, jak też działanie, nie jest własnością ani samej formy ani samej materii, lecz tego co złączone, przypisuje się byt i działanie dwom rzeczom, z których jedna ma się do drugiej jak forma do materii; mówimy bowiem, że człowiek jest zdrów co do ciała i co do zdrowia i że jest uczony we wiedzy i w duszy, a z tych wiedza jest formą duszy wiedzącej, a zdrowie formą ciała zdrowego. Życie zaś i czucie przypisuje się duszy i ciału; mówi się bowiem, że i żyjemy i czujemy duszą i ciałem. Lecz duszą tylko jako pierwiastkiem życia i zmysłu. Dusza więc jest formą ciała.

Co więcej. Podobnie się ma cała dusza zmysłowa do całego ciała, jak się ma część do części. Część zaś tak się ma do części, że jest jej formą i zaktualizowaniem, wzrok bowiem jest formą i aktualnością oka. Dusza więc jest formą i aktualnością ciała.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.