Księga II, Rozdział 58
Że władze wegetatywne, zmysłowe i umysłowe nie są w człowieku trzema duszami
Można odpowiedzieć na powyższe argumenty Platona, o ile się to odnosi do naszego zagadnienia. Platon bowiem twierdzi, że dusza umysłowa, wegetatywna i zmysłowa nie jest w nas tą samą duszą. Stąd chociaż dusza zmysłowa jest formą ciała, nie należy z tego powodu mówić, że jakaś substancja umysłowa może być formą ciała.
Że to zaś jest niemożliwe, należy w następujący sposób wykazać.
Rzeczy, które się przypisuje jednemu i temu samemu odnośnie do różnych form, orzeka się nawzajem o sobie przypadłościowo; o białości bowiem mówi się przypadłościowo, że jest muzykalną, gdyż przydarza się Sokratesowi białość i muzykalność. Jeśli więc dusza umysłowa, zmysłowa i wegetatywna są w nas różnymi władzami lub formami, w takim razie te rzeczy, które odnośnie do tych form są naszą właściwością, orzeka się o sobie wzajemnie przypadłościowo. Lecz według duszy rozumnej nazywamy się ludźmi, według duszy zmysłowej zwierzętami, według duszy wegetatywnej żyjącymi. To zdanie więc: Człowiek jest zwierzęciem, albo zwierzę jest czymś żyjącym, będzie orzekaniem przypadłościowym. Jest to zaś orzekanie samo przez się; człowiek bowiem, jako człowiek jest zwierzęciem, a zwierzę jako zwierzę jest czymś żyjącym. Przez jeden i ten sam pierwiastek jest się więc człowiekiem, zwierzęciem, żyjącym.
Jeśliby się zaś powiedziało, że gdy się nawet przyjmie istnienie powyższych różnych dusz, nie wynika stąd, by powyższe orzekanie było do siebie przypadłościowe, dlatego, że owe dusze stoją w pewnym porządku, to i na ten argument można odpowiedzieć. Porządek bowiem zmysłowego do umysłowego, i wegetatywnego do zmysłowego jest wedle porządku możności do czynu; umysłowe bowiem jest co do powstania późniejsze od zmysłowego, a zmysłowe od wegetatywnego; pierwej bowiem powstaje zwierzę niż człowiek. Jeśli więc ten porządek sprawia, że powyższe orzekanie jest samo przez się, nie będzie to według tego sposobu mówienia samo przez się, który się przyjmuje według formy, lecz według tego sposobu orzekania, który się przyjmuje według materii i podmiotu, jak na przykład się mówi, że powierzchnia jest barwna. To zaś jest niemożliwe. W tym bowiem sposobie orzekania samo przez się, to co jest formalne, orzeka się samo przez się o podmiocie, jak na przykład, gdy mówimy powierzchnia jest biała lub liczba jest parzysta. I dalej, w tym sposobie orzekania samo przez się, kładzie się podmiot w definicji orzeczenia, jak na przykład liczbę w definicji parzystego. Tu się zaś rzecz ma odwrotnie. Nie orzeka się bowiem samo przez się człowieka o zwierzęciu, lecz naodwrót, i dalej nie kładzie się podmiotu w definicji orzeczenia, lecz naodwrót. A zatem nie orzeka się powyższych zdań samo przez się z powodu powyższego porządku.
Oprócz tego. Byt i jedność ma jakaś rzecz od tego samego, jedność bowiem wynika z bytu. Skoro więc każda rzecz ma byt od formy, od formy także będzie ona miała jedność. Jeśli się więc przyjmuje w człowieku wiele dusz, jako wiele form, nie będzie człowiek jednym bytem, lecz wieloma. Nie wystarczy też porządek form do jedności człowieka; być jednym bowiem odnośnie do porządku, nie znaczy być jednym wprost, skoro jedność porządku jest najniższą spośród jedności.
Podobnie. Powróci znowu powyższa trudność, że mianowicie z duszy rozumnej i z ciała powstaje coś jednego nie absolutnie, lecz tylko przypadłościowo. Każda rzecz bowiem, która czemuś przybywa po jego pełnym bycie, przybywa mu przypadłościowo, skoro jest poza jego istotnością. Każda zaś forma substancjalna sprawia, że byt jest zupełny w rodzaju substancji; aktualizuje bowiem byt i czyni go tą rzeczą. Cokolwiek więc mu przybędzie po pierwszej formie substancjalnej, przybędzie mu przypadłościowo. Skoro więc dusza wegetatywna jest formą substancjalną, żyjący orzeka się bowiem substancjalnie o człowieku i o zwierzęciu, wyniknie stąd, że dusza zmysłowa przybędzie mu przypadłościowo, i podobnie dusza umysłowa. I w ten sposób ani zwierzę ani człowiek nie oznaczają wprost czegoś jednego, ani rodzaju ani gatunku w kategorii substancji.
Co więcej. Jeżeli człowiek według zdania Platona nie jest czymś złożonym z duszy i ciała, lecz jest duszą używającą ciała, rozumie się to albo tylko o duszy rozumnej, albo o trzech duszach, jeśli jest ich trzy, albo o dwóch z nich. Jeśli się to rozumie o trzech lub dwóch, wynika stąd, że człowiek nie jest jednym, lecz dwoma lub trzema, jest bowiem trzema duszami, lub przynajmniej dwoma. Jeśli się to zaś rozumie tylko o duszy rozumnej, tak mianowicie, że się rozumie, iż dusza zmysłowa jest formą ciała, a dusza rozumna, posługująca się ciałem ożywionym i mającym zmysły jest człowiekiem, wynikają stąd znowu trudności, że mianowicie człowiek nie jest zwierzęciem, lecz posługuje się zwierzęciem, gdyż przez duszę zwierzęcą jest coś zwierzęciem, i że człowiek nie czuje, lecz posługuje się rzeczą czującą. To zaś jest nie do przyjęcia, nie może więc być w nas trzech dusz różniących się substancjalnie, rozumnej, zmysłowej, wegetatywnej.
Dalej. Z dwóch lub więcej rzeczy nie może powstać coś jednego, jeśli nie ma czegoś łączącego, chyba, że jedna z nich ma się do drugiej jak czyn do możności; tak bowiem z materii i formy powstaje coś jednego, a nie łączą ich żadne więzy zewnętrzne. Jeśli zaś w człowieku jest więcej dusz, nie mają się do siebie jak materia do formy, lecz przyjmuje się je wszystkie za coś aktualnego i za pierwiastki działania. Trzeba więc, jeśli się łączą dla uczynienia czegoś jednego, na przykład człowieka lub zwierzęcia, by istniało coś, co je łączy. Nie może tym zaś być ciało, gdyż raczej dusza łączy ciało; widać to stąd, że gdy zniknie dusza, to ciało się rozkłada. Wynika więc stąd, że musi być coś bardziej formalnego, coby czyniło z tych wielu rzeczy coś jednego. A będzie to raczej dusza niż te liczne rzeczy, które zostają przez coś złączone. Jeśli więc i to ma znowu wiele części, i nie jest samo w sobie jednym, musi być coś innego jeszcze, co je łączy. Skoro więc nie należy postępować w nieskończoność, należy dojść do czegoś, co samo w sobie jest jednym. A takim przede wszystkim jest dusza. Musi więc w jednym człowieku lub zwierzęciu być jedna tylko dusza.
Podobnie. Jeśli to, co pochodzi w człowieku od duszy jest złożone z wielu rzeczy, trzeba, by, jak całość złożona ma się do całego ciała, tak poszczególne rzeczy miały się do poszczególnych części ciała. Nie sprzeciwia się to także zdaniu Platona, umieszczał bowiem duszę rozumną w mózgu, wegetatywną w wątrobie, a pożądliwą w sercu. To się zaś wydaje fałszywym, i to dwojako. Po pierwsze mianowicie dlatego, że istnieje pewna część duszy, której nie można przypisać żadnej części ciała, mianowicie rozum, o którym się okazało powyżej, że nie jest czynem żadnej części ciała. Po drugie dlatego, że jest jasnym, iż w każdej części ciała okazują się działania różnych części duszy, jak to widać u zwierząt, które żyją po przecięciu ich, gdyż ta sama część ma ruch i odczuwanie i pożądanie, które ją porusza; i podobnie każda część rośliny obcięta odżywia się, rośnie i kwitnie, z czego się okazuje, że różne części duszy istnieją w jednej i tej samej części ciała. Nie ma w nas więc różnych dusz, któreby się przypisywało różnym częściom ciała.
Co więcej. Różne siły, które nie tkwią w jednym źródle, nie przeszkadzają sobie nawzajem w działaniu, chyba może gdyby ich działania były przeciwne, co się w naszym wypadku nie zdarza. Widzimy zaś, że różne działania duszy sobie przeszkadzają, gdy bowiem jedno jest intensywne, to drugie ustaje. Trzeba więc te działania i siły, które są ich najbliższymi pierwiastkami, sprowadzić do jednego pierwiastka. Tym pierwiastkiem nie może zaś być ciało; czy to dlatego, że jest pewne działanie, w którym ciało nie bierze udziału, mianowicie rozumienie, czy to dlatego, że gdyby pierwiastkiem tych sił i działań było ciało jako takie, można by je znaleźć we wszystkich ciałach, a to jest fałszywe. I stąd wynika, że pierwiastkiem ich jest jakaś jedna forma, przez którą to ciało jest takim ciałem. A tym jest dusza. Wynika więc stąd, że wszystkie działania duszy, jakie w nas istnieją, pochodzą od jednej duszy. I tak nie ma w nas wielu dusz.
Zgadza się z tym zaś to, co powiedziano w Księdze de Ecclesiasticis dogmatibus: Ani nie wierzymy, by były dwie dusze w jednym człowieku, jak pisze Jakób i inni Syryjczycy, jedna zwierzęca, która ożywia ciało i zmieszana jest z krwią, i druga duchowa, która kieruje rozumem; lecz mówimy, że jest w człowieku jedna i ta sama dusza, która i ciało ożywia swą obecnością, i siebie samą rządzi własnym rozumem.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.