Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 59

Że umysł bierny człowieka nie jest substancją oddzieloną

Byli także inni, którzy wynaleźli inny powód, utrzymując, że substancja umysłowa nie może się łączyć z ciałem jako forma. Powiadają oni bowiem, że umysł, nawet umysł, który Arystoteles nazywa biernym (III de Anima) jest pewną substancją odłączoną, nie związaną z nami jako forma.

Usiłują oni tego dowieść po pierwsze ze słów Arystotelesa, który powiada, mówiąc (tamże) o tym umyśle, że jest odłączony i niezmieszany z ciałem i niezłożony i niedoznający, a tegoby o nim nie można powiedzieć, gdyby był formą ciała.

Podobnie, z powodu Arystotelesa, który wykazuje (tamże), że ponieważ umysł bierny odbiera wszystkie idee rzeczy zmysłowych, będąc w możności do nich, musi mu więc wszystkich brakować. Podobnie też źrenicy, która przyjmuje wszystkie gatunki barw, brak wszelkiej barwy; gdyby bowiem ona sama miała jakąś barwę, barwa ta uniemożliwiłaby widzenie innych barw, owszem widziałaby wszystko tylko pod ową barwą. I podobnieby się rzecz miała z umysłem biernym, gdyby on sam miał jakąś formę czyli naturę rzeczy zmysłowych. Takby zaś być musiało, gdyby był zmieszany z jakiemś ciałem. I podobnie gdyby był formą jakiegoś ciała; skoro bowiem z formy i z materii powstaje coś jednego, musi forma uczestniczyć w czymś z natury tego, czego jest formą. Niemożliwym jest więc, by umysł bierny był zmieszany z ciałem, lub by je aktualizował, czyli był formą jakiegoś ciała.

Dalej. Gdyby był formą jakiegoś ciała materialnego, to receptywność tego umysłu należałaby do tego samego rodzaju co receptywność materii pierwszej. To bowiem, co jest formą jakiegoś ciała, nie przyjmuje niczego bez materii tego ciała. Materia pierwsza zaś przyjmuje formy wyosobnione, owszem właśnie przez to zostają wyosobnione, że są w materii. A więc umysł bierny przyjmowałby formy jako formy wyosobnione. I tak nie poznawałby pojęć powszechnych. To zaś jest oczywiście fałszywym.

Oprócz tego. Materia pierwsza nie poznaje form, które przyjmuje. Jeśli więc tą samą byłaby receptywność umysłu biernego i materii pierwszej, to i umysł bierny nie poznawałby form przyjmowanych. A to jest fałszywe.

Co więcej. Niemożliwą jest rzeczą, by w ciele istniała moc nieskończona, jak tego dowodzi Arystoteles w VIII Phys. Umysł bierny zaś ma w pewien sposób moc nieskończoną; posługując się nim sądzimy bowiem o rzeczach nieskończonych co do liczby, o ile nim poznajemy pojęcia powszechne, które obejmują w możności nieskończone pojęcia szczegółowe. Nie jest więc umysł bierny mocą w ciele.

To zaś skłoniło Averroesa i jak on mówi niektórych filozofów starożytnych do twierdzenia, że umysł bierny, którym dusza rozumie, jest co do bytu oddzielony od ciała i że nie jest formą ciała.

Lecz ponieważ umysł ten wcaleby do nas nie należał, anibyśmy przezeń nie rozumieli, gdyby się z nami w jakiś sposób nie łączył, określa Averroes także sposób, w jaki on jest z nami związany, mówiąc, że idea aktualnie rozumiana, jest formą umysłu biernego, jak rzecz aktualnie widziana jest formą władzy widzenia. Stąd z umysłu biernego i formy aktualnie rozumianej powstaje coś jednego. Z kimkolwiek się więc łączy powyższa forma rozumiana, łączy się z nim także umysł bierny. Łączy się z nami zaś za pośrednictwem obrazu zmysłowego, który jest pewnym podmiotem owej rozumianej formy. Tym więc sposobem jest też z nami związany umysł bierny.

Łatwo zaś jest zobaczyć, że to wszystko jest niedorzeczne i niemożliwe. Ten bowiem rozumie, kto ma umysł. Rozumie się zaś to, czego idea poznawcza łączy się z umysłem. Z tego więc, że idea poznawcza złączona z umysłem istnieje w jakiś sposób w człowieku, nie wynika, że człowiek ma własność rozumienia, ale tylko, że umysł odłączony go rozumie.

Oprócz tego. Idea aktualnie rozumiana jest w ten sposób formą umysłu biernego, w jaki obraz aktualnie widziany jest formą władzy widzenia, albo samego oka. Ideę rozumianą przyrównuje zaś do obrazu zmysłowego jak aktualnie widziany obraz do barwnego przedmiotu, będącego poza duszą; i tego podobieństwa używa Averroes i także Arystoteles (III de Anima). Podobne jest więc związanie umysłu biernego przez formę poznawczą z obrazem zmysłowym, który w nas istnieje i władzy widzenia z barwą, która istnieje w kamieniu. To związanie nie sprawia zaś, by kamień widział, lecz tylko by był widziany. Stąd i powyższe związanie umysłu biernego z nami nie sprawia, że rozumiemy, lecz, że jesteśmy rozumiani. Jasnym zaś jest, iż właściwie i prawdziwie się mówi, że człowiek rozumie; nie badalibyśmy bowiem natury umysłu, gdybyśmy siebie nie rozumieli. Powyższy więc sposób związania nie jest wystarczający.

Co więcej. Każdy poznający łączy się władzą poznawczą z przedmiotem, a nie naodwrót; podobnie jak każdy działający przez moc działającą łączy się z dziełem. Człowiek zaś rozumie przez umysł jako przez władzę poznawczą. Nie łączy się więc przez formę poznawczą z umysłem, lecz raczej przez umysł łączy się z rzeczą poznawalną.

Co więcej. To, czym jakaś rzecz działa, musi być jej formą, każda bowiem rzecz działa, o ile jest aktualną; aktualną zaś jest jakaś rzecz tylko przez swą formę, dlatego też Arystoteles dowodzi, że dusza jest przez to formą, że zwierzę przez duszę żyje i czuje. (II De Anima). Człowiek zaś rozumie jedynie tylko przez rozum; stąd i Arystoteles, badając pierwiastek, którym rozumiemy, podaje nam naturę umysłu biernego (III de Anima). Musi więc umysł bierny łączyć się z nami formalnie, a nie tylko przez swój przedmiot.

Oprócz tego. Rozum w czynie i rzecz rozumiana w czynie są jednym, podobnie jak jednym jest zmysł w czynie i rzecz zmysłami poznana w czynie, (tamże). Inaczej zaś jest z rozumem w możności i z rzeczą rozumianą w możności, jak i ze zmysłem w możności i rzeczą poznawaną przez zmysły w możności. Pojęcie więc rzeczy, o ile jest w obrazach zmysłowych, nie zostaje poznawaną aktualnie, tym sposobem bowiem nie jest ona czymś jednym z umysłem w czynie, lecz dopiero gdy jest oderwaną od obrazów zmysłowych; podobnie jak idei barwy nie spostrzega się aktualnie według tego jak jest w kamieniu, lecz według tego jak jest w źrenicy. Według zdania zaś powyżej przytoczonego, idea poznawcza związana jest z nami tylko według tego, jak jest w obrazach zmysłowych. Nie jest więc z nami związana odnośnie do tego, że jest jedną z umysłem biernym, będąc jego formą. Nie może zatem być czymś pośrednim, przez co umysł bierny się z nami wiąże; o ile bowiem się wiąże z umysłem biernym, nie wiąże się z nami, ani też naodwrót.

Okazuje się zaś, że tego, kto zajął to stanowisko, zwiodła dwuznaczność wyrazu. Barwy bowiem istniejące poza duszą, w obecności światła są aktualnie widziane jako mogące poruszyć wzrok; a nie jako aktualnie spostrzeżone, o ile są jednym ze zmysłem aktualnie działającym. I podobnie obrazy zmysłowe przez światło umysłu czynnego stają się aktualnie poznawalnymi, jako mogące poruszyć umysł bierny, a nie jako aktualnie poznane, według tego, że są jednym z umysłem biernym zaktualizowanym.

Podobnie. Tam gdzie się znajduje wyższe działanie żyjącego, tam znajduje się wyższy gatunek życia, odpowiadający owemu działaniu. W roślinach bowiem znajduje się tylko działanie należące do odżywiania. W zwierzętach zaś znajduje się wyższe działanie, mianowicie czucie i poruszanie się co do miejsca; stąd też zwierzę żyje wyższym gatunkiem życia. Lecz w człowieku znajdujemy działanie należące do życia wyższe jeszcze niż u zwierzęcia, mianowicie rozumienie. A zatem człowiek będzie miał wyższy gatunek życia. Lecz życie jest przez duszę. Będzie więc człowiek miał wyższą duszę przez którą żyje, niż dusza zmysłowa. Nie ma zaś wyższej niż jest rozum. Jest więc rozum duszą człowieka. A zatem jest jego formą.

Co więcej. Co wynika z działania jakiejś rzeczy, nie daje niczemu gatunku; gdyż działanie jest drugorzędnym czynem, forma zaś przez którą coś ma gatunek, jest pierwszym czynem. Złączenie zaś umysłu biernego z człowiekiem według powyższego twierdzenia, wynika z działania człowieka, odbywa się bowiem za pośrednictwem fantazji, która według Filozofa jest ruchem wynikającym ze zmysłu działającego (III de Anima). Od takiego połączenia nie otrzymuje człowiek gatunku. Nie różni się więc człowiek gatunkiem od zwierząt, przez to, że ma rozum.

Co więcej. Jeśli gatunek człowieka stanowi to, że wnioskuje i posiada rozum, to każdy kto należy do gatunku człowieka, wnioskuje i posiada rozum. Lecz dziecko, zanim opuści łono matki należy do gatunku ludzkiego, a nie ma w nim jeszcze obrazów zmysłowych, aktualnie poznawalnych. Człowiek więc nie posiada rozumu przez to, że rozum jest z nim związany za pośrednictwem idei poznawczej, której przedmiotem jest obraz zmysłowy.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.