Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 60

Że człowiek nie otrzymuje gatunku od umysłu doznającego, lecz od umysłu biernego

Na te argumenty odpowiada się w następujący sposób według powyższych twierdzeń. Mówi bowiem tenże Averroes (Comment. in III de Anima), że człowiek różni się gatunkowo od zwierząt przez umysł, który Arystoteles nazywa doznającym, a który jest samą władzą myślenia, będącą właściwością człowieka, w miejsce której inne zwierzęta mają pewną naturalną władzę oceniającą. Zadaniem tej władzy myślenia jest rozróżniać poszczególne idee i wzajemnie je porównywać; tak jak umysł oddzielony i niezmieszany porównuje i rozróżnia idee powszechne. A ponieważ przez tę władzę wraz z władzą wyobraźni i pamięci, przygotowuje się obrazy zmysłowe, by przyjęły działanie umysłu czynnego, przez który stają się aktualnie poznawalnymi, podobnie jak istnieją pewne sztuki przygotowujące materię dla głównego artysty; z tego powodu oznacza się powyższą władzę nazwą rozumu i umysłu, o którym lekarze powiadają, że ma siedzibę w środkowej komórce głowy. I odpowiednio do stanu tej władzy różni się jeden człowiek od drugiego zdolnościami i innymi właściwościami, odnoszącymi się do myślenia. Przez używanie zaś tego i ćwiczenie się w tym nabywa człowiek sprawności wiedzy. Stąd sprawność do różnych nauk jest w tym umyśle doznającym jak w podmiocie. I ten umysł doznający posiada dziecko od początku, i przez niego otrzymuje gatunek ludzki, zanim jeszcze aktualnie rozumie.

Widać zaś oczywiście, że powyższe argumenty są fałszywe i że ich nadużyto. Czynności życia przyrównuje się bowiem do duszy jako czyn drugorzędny do pierwszego, jak to widać u Arystotelesa w II de Anima. Pierwszy zaś czyn wyprzedza w tym samym czasie czyn drugi; jak wiedza jest przed rozważaniem. Wszędzie więc gdzie się znajduje jakaś czynność życia, należy tam umieścić jakąś część duszy, którą do owej czynności przyrównuje się jako czyn pierwszy do drugiego. Lecz człowiek ma właściwą sobie czynność, ponad inne zwierzęta, mianowicie rozumienie i wnioskowanie, a jest to czynność człowieka jako takiego, jak mówi Arystoteles w I Ethic. Należy więc w człowieku przyjąć jakiś pierwiastek, który by właściwie nadał człowiekowi gatunek, a który by się miał do rozumienia jak czyn pierwszy do drugiego. Tym zaś nie może być powyższy umysł doznający, gdyż pierwiastek powyższej czynności musi być niedoznający i nie być zmieszany z ciałem, jak tego dowodzi Filozof; jasnym zaś jest, że z umysłem doznającym rzecz się ma przeciwnie. Nie jest więc możliwym, by człowiek otrzymywał gatunek, przez który się różni od innych zwierząt, od władzy myślenia, którą się nazywa umysłem doznającym.

Co więcej. Co jest właściwością części zmysłowej, tego nie można kłaść w wyższym rodzaju życia niż życie zmysłowe; jak na przykład to, co jest właściwością duszy wegetatywnej, nie umieszcza jakiejś rzeczy w wyższym rodzaju życia, niż życie wegetatywne. Jest zaś rzeczą jasną, że wyobraźnia i te władze, które z niej wynikają, jak na przykład pamięć i tym podobne, są własnościami części zmysłowej, jak tego dowodzi Filozof w księdze de Memoria. A zatem na mocy powyższych władz albo jednej z nich, nie może jakieś zwierzę być umieszczone w wyższym rodzaju życia niż życie zmysłowe. Człowiek zaś jest w wyższym rodzaju życia, jak to widać u Filozofa, w II de Anima, ten bowiem, rozróżniając rodzaje życia, umieszcza rozumne, które przypisuje człowiekowi, ponad zmysłowym, które przypisuje powszechnie każdemu zwierzęciu. Człowiek zatem nie żyje życiem sobie właściwym mocą powyższej władzy myślenia.

Co więcej. Każda rzecz, która sama siebie porusza, jak tego dowodzi Filozof w VIII Phys., złożona jest z poruszającego i poruszanego. Człowiek zaś, jak i inne zwierzęta, porusza sam siebie. Poruszane zatem i poruszające są jego częściami. Pierwszym zaś poruszającym w człowieku jest umysł, umysł bowiem swoim przedmiotem porusza wolę. Nie można też powiedzieć, by poruszał tylko sam umysł doznający, gdyż umysł doznający poznaje tylko przedmioty poszczególne, przy poruszaniu zaś wchodzi w grę tak idea powszechna, należąca do umysłu biernego, jak poszczególna, która może należeć do umysłu doznającego; jak to widać z Arystotelesa w III de Anima i VII Ethic. Umysł bierny jest więc jakąś częścią człowieka. I jest w nim rzeczą najszlachetniejszą i najbardziej formalną. A zatem od niego człowiek otrzymuje gatunek, a nie od umysłu doznającego.

Dalej. Że umysł bierny nie aktualizuje jakiegoś ciała, udowadnia się w ten sposób, że umysł bierny poznaje wszystkie formy zmysłowe w sposób powszechny (III de Anima). Żadna więc władza, której działanie może się rozciągnąć na pojęcia powszechne wszystkich form zmysłowych, nie może aktualizować jakiegoś ciała. Taką zaś jest wola; może się ona bowiem rozciągać na wszystko co rozumiemy, przynajmniej o tyle, by to chcieć rozumieć. Akt woli odnosi się także do tego, co powszechne; nienawidzimy bowiem, jak mówi Arystoteles w swej Retoryce, rodzaju zbójców w ogólności, ale gniewamy się tylko na poszczególnych. Wola nie może zatem aktualizować jakiejś części ciała, ani też wynikać z jakiejś władzy, która by aktualizowała ciało. Każda zaś część duszy aktualizuje ciało, z wyjątkiem jedynie umysłu, we właściwym tego słowa znaczeniu. Wola jest zatem w części umysłowej, stąd i Arystoteles mówi w III de Anima, że wola jest w rozumie, popędliwość zaś i pożądliwość w części zmysłowej. Z tego powodu także akty popędliwości i pożądliwości związane są z namiętnością, podczas gdy akt woli z nią związany nie jest, lecz tylko z wyborem. Wola człowieka zaś nie jest poza człowiekiem, tkwiąc jak gdyby w jakiejś oddzielonej substancji, lecz istnieje w samym człowieku. Inaczej bowiem nie byłby on panem swych czynności, gdyż działałby wolą jakiejś substancji oddzielonej, a istniałyby w nim tylko władze pożądające, działające w związku z namiętnością, mianowicie pożądliwość i popędliwość, będące w części zmysłowej jak i w innych zwierzętach, które raczej doznają działania niż same działają. To zaś jest niemożliwe i obala wszelką filozofię moralną i współżycie społeczne. Musi więc w nas istnieć umysł bierny, i ten nas odróżnia od zwierząt, a nie tylko umysł doznający.

Podobnie. Tak jak nic nie może działać inaczej jak przez władzę czynną w nim istniejącą, tak też i nic nie może doznawać inaczej jak przez władzę bierną w nim istniejącą; materiał palny bowiem może być spalony nie tylko dlatego, że coś potrafi go spalić, ale także dlatego, że ma w sobie możność, by był spalony. Rozumienie zaś jest pewnym doznawaniem, jak powiedziano w III de Anima. Skoro więc dziecko rozumie w możności, chociaż nie rozumie aktualnie, musi w nim istnieć jakaś możność, przez którą by mogło rozumieć. Tą zaś możnością jest umysł bierny. Musi więc z dzieckiem już być złączony umysł bierny, zanim ono aktualnie rozumie. Zetknięcie się umysłu biernego z człowiekiem nie jest więc mocą formy aktualnie rozumianej, lecz sam umysł bierny tkwi od początku w człowieku, jako jego własność.

Na ten argument odpowiada zaś powyżej wymieniony Averroes (tamże). Powiada bowiem, iż się mówi, że dziecko ma możność rozumienia z dwojakiego powodu. Raz dlatego, że obrazy zmysłowe, które w nim są, są poznawalne w możności. Po drugie dlatego, że umysł bierny może się z nim stykać, a nie dlatego, że umysł już z nim jest złączony.

Należy jednak wykazać, że oba sposoby są niewystarczające. Inną bowiem jest możność, którą czynnik może działać, a inną możność, którą doznający może doznawać i różnią się one przeciwstawiając się sobie. Z tego więc, iż jest czyjąś własnością, że może działać, nie wynika, by mógł doznawać. Móc zaś rozumieć znaczy móc doznawać, skoro rozumienie jest pewnym doznawaniem, według Filozofa. Nie mówi się więc, by dziecko mogło rozumieć z tego powodu, że obrazy zmysłowe w nim będące mogą być aktualnie rozumiane, gdyż to należy do możności działania, obrazy zmysłowe poruszają bowiem umysł bierny.

Dalej. Możność wynikająca z gatunku jakiejś rzeczy, nie jest właściwością tej rzeczy ze względu na to, co tej rzeczy gatunku nie nadaje. Możność rozumienia wynika zaś z gatunku ludzkiego; rozumienie jest bowiem własnością człowieka jako takiego. Obrazy zmysłowe zaś nie nadają gatunku człowiekowi, lecz raczej wynikają z czynności człowieka. Nie można więc powiedzieć, by dziecko z powodu obrazów zmysłowych miało rozumienie w możności.

Podobnie nie można też powiedzieć, by dziecko mogło rozumieć dlatego, że umysł bierny może być z nim w zetknięciu. Tak bowiem mówi się, że ktoś może działać lub doznawać przez możność czynną lub bierną, jak się mówi, że coś jest białym przez białość. Nie mówi się zaś, że coś jest białym, zanim się białość z nim nie złączy. Nie mówi się zatem także, że ktoś może działać lub doznawać, zanim się z nim możność czynna lub bierna nie złączy. Nie można więc o dziecku powiedzieć, że ma możność rozumienia, zanim umysł bierny, który jest możnością rozumienia, z nim się nie zetknie.

Oprócz tego. Inaczej się mówi, że ktoś ma możność działania, zanim posiądzie naturę, którą działa, a inaczej, gdy już posiada tę naturę, lecz przypadłościowo przeszkadza mu coś w działaniu; podobnie jak innym sposobem się mówi, że jakieś ciało może zostać podniesione w górę, zanim stanie się lekkie, a innym sposobem później, gdy się już stanie lekkie, lecz doznaje przeszkody w ruchu. Dziecko zaś posiada zdolność rozumienia w możności nie jakoby jeszcze nie posiadało natury rozumienia, lecz dlatego, że ma przeszkodę w rozumieniu; przeszkadzają mu bowiem w rozumieniu różnorodne w nim istniejące poruszenia, jak powiedziano w VII Phys. Nie mówi się więc, że dlatego ma możność rozumienia, iż rozum bierny, który jest pierwiastkiem rozumienia, może się z nim stykać, lecz dlatego, że się z nim już styka, i ma przeszkodę w czynności mu właściwej; stąd gdy się przeszkodę usunie, rozumie natychmiast.

Podobnie. Nawyk jest to to, czym ktoś działa, gdy zechce (Averroes III De Anima). Musi więc nawyk i działanie zależne od nawyku być własnością tego samego. Lecz rozważać rozumiejąc, co jest czynem nawyku odnoszącego się do wiedzy, nie może być własnością umysłu doznającego, lecz jest własnością samego umysłu biernego; na to bowiem, by jakaś możność rozumiała, trzeba, by nie była aktualnością jakiegoś ciała. A zatem i nawyk wiedzy nie jest w umyśle doznającym, lecz w umyśle biernym. Wiedza zaś jest w nas, i według niej się mówi, że coś wiemy. Więc i umysł bierny jest w nas, a nie jest oddzielony od nas co do bytu.

Dalej. Nabywanie wiedzy idzie od poznającego do rzeczy poznawanej. Rzecz zaś poznaną, jako poznaną, nabywa poznający tylko przez idee powszechne, do nich bowiem odnosi się wiedza. Idee powszechne nie mogą zaś istnieć w umyśle doznającym, skoro jest on możnością, posługującą się organem, lecz tylko w umyśle biernym. Wiedza nie jest zatem w umyśle doznającym, lecz w umyśle biernym.

Co więcej. Umysł posiadający nawyk, jak to przyznaje przeciwnik, jest skutkiem umysłu czynnego. Skutki zaś umysłu czynnego są aktualnie poznawalne, a właściwym ich odbiorcą jest umysł bierny, do którego się przyrównuje umysł czynny jak sztukę do materii, jak mówi Arystoteles w III de Anima. Musi więc umysł posiadający nawyk, którym jest nawyk wiedzy, być w umyśle biernym, a nie w umyśle doznającym.

Oprócz tego. Niemożliwym jest, by doskonałość wyższej substancji zależała od substancji niższej. Doskonałość zaś umysłu biernego zależy od działania człowieka, zależy bowiem od obrazów zmysłowych, które poruszają umysł bierny. Nie jest więc umysł bierny jakąś substancją wyższą od człowieka. Musi więc być jakąś własnością człowieka jako jego czyn i forma.

Dalej. Te rzeczy które są oddzielone co do bytu, mają także różne czynności; rzeczy bowiem istnieją dla swoich czynności, jak czyn pierwszy dla drugiego; stąd mówi Arystoteles w I de Anima, że jeśli któraś z czynności duszy odbywa się bez ciała, to jest rzeczą możliwą, by dusza była oddzieloną. Czynność zaś umysłu biernego potrzebuje ciała; mówi bowiem Filozof, w III de Anima, że umysł może działać sam ze siebie, mianowicie rozumieć, a to gdy zostanie zaktualizowany przez ideę, oderwaną od obrazów zmysłowych, które nie są oddzielone od ciała. A zatem umysł bierny nie jest zupełnie oddzielony od ciała.

Co więcej. Każda rzecz dla której z natury jakieś działanie jest właściwym, musi od natury otrzymać te rzeczy, bez których owych działań nie mogłaby wykonać; jak na przykład dowodzi Arystoteles w II Księdze De Coelo, że gdyby gwiazdy poruszały się ruchem postępowym na wzór zwierząt, to natura dałaby im organa do ruchu postępowego. Lecz działanie umysłu biernego dokonuje się za pomocą organów cielesnych, w których muszą być obrazy zmysłowe. A zatem natura złączyła umysł bierny z organami cielesnymi. Nie jest on więc co do bytu oddzielony od ciała.

Podobnie. Gdyby co do bytu był oddzielony od ciała, rozumiałby substancje oddzielone od materii lepiej niż formy zmysłowe, są one bowiem bardziej zrozumiałe i bardziej do niego zbliżone. Nie może zaś rozumieć substancji zupełnie od materii odłączonych, dlatego, że one nie mają żadnych obrazów zmysłowych, ten umysł zaś w żaden sposób nie rozumie bez obrazów, jak mówi Arystoteles w III de Anima; obrazy zmysłowe są bowiem dla niego tym, czym przedmioty zmysłowe dla zmysłu, bez których zmysł nic nie poznaje. Nie jest więc umysł bierny substancją oddzieloną co do bytu od ciała.

Dalej. Możność bierna rozciąga się w każdym rodzaju tak daleko, jak możność czynna tego rodzaju; stąd nie ma w naturze jakiejś biernej możności, której by nie odpowiadała jakaś naturalna możność czynna. Lecz umysł czynny czyni poznawalnymi tylko obrazy zmysłowe. A zatem i umysł bierny nie zostaje poruszony niczym innym, jak ideami oderwanymi od obrazów zmysłowych. I tak nie może poznawać substancji oddzielonych.

W substancjach oddzielonych istnieją idee rzeczy zmysłowych sposobem umysłowym i przez nie wiedzą one o rzeczach zmysłowych. Jeśli więc umysł bierny rozumie substancje oddzielone, otrzymywałby od nich poznanie rzeczy zmysłowych. Nie otrzymywałby go więc od obrazów zmysłowych, gdyż natura nie obfituje w to, co zbyteczne.

Jeśliby się zaś powiedziało, że substancje oddzielone nie mają poznania rzeczy zmysłowych, należałoby przynajmniej powiedzieć, że posiadają wyższe poznanie. Nie może zaś tego poznania brakować umysłowi biernemu, jeśli powyższe substancje rozumie. Będzie więc miał dwojakie poznanie: jedno na sposób poznania substancji oddzielonych, drugie poznanie otrzymane od zmysłów. Jedno z nich byłoby zbyteczne.

Oprócz tego. Umysł bierny jest tym, przez co dusza rozumie, jak powiedziano w III de Anima. Jeśli więc umysł bierny rozumie substancje oddzielone, to i my je rozumiemy. To zaś jest oczywiście fałszywe, odnosimy się bowiem do nich jak oko sowy do słońca, jak mówi Arystoteles.

Na te argumenty odpowiada się według powyższego stanowiska (Averroes Comment.). Umysł bierny bowiem, o ile istnieje substancjalnie, rozumie substancje oddzielone, i jest do nich w możności, podobnie jak coś przezroczystego jest w możności do światła. O ile zaś jest w zetknięciu z nami, jest od początku w możności do form oderwanych od obrazów zmysłowych. Stąd my przez niego nie rozumiemy od początku substancji oddzielonych.

To jednak nie wystarcza. Według nich bowiem mówi się, że umysł bierny jest w zetknięciu z nami dlatego, że udoskonala się przez idee poznawcze oderwane od obrazów zmysłowych. Należy więc rozważać ten umysł pierwej jako w możności do tego rodzaju idei, niż do zetknięcia się z nami. Nie jest więc w możności do tego rodzaju idei przez zetknięcie się z nami.

Oprócz tego. Według tego, być w możności do powyższych idei nie byłoby dla niego rzeczą właściwą samą przez się, lecz przez coś innego. Nie należy zaś nadawać czemuś definicji przez to, co nie jest samo przez się jego właściwością. Definicja umysłu biernego nie pochodzi więc od tego, że jest w możności do powyższych idei, jak to podaje Arystoteles w III de Anima.

Co więcej. Niemożliwym jest by umysł bierny rozumiał równocześnie wiele rzeczy, chyba, że jedną rozumie przez drugą; nie udoskonala się bowiem jedna możność wieloma czynami inaczej, jak według pewnego porządku. Jeśli więc umysł bierny rozumie substancje oddzielone i idee oddzielone od obrazów zmysłowych, musi albo przez tego rodzaju idee rozumieć substancje oddzielone, albo na odwrót. Cokolwiek się zaś przyjmie, wynika stąd, że rozumiemy substancje oddzielone. Jeśli bowiem rozumiemy naturę rzeczy zmysłowych, według tego, że ją rozumie umysł bierny, umysł bierny zaś rozumie je przez to, że rozumie substancje oddzielone, to podobnie i my będziemy je rozumieć. I podobnie, jeśli się rzecz ma na odwrót. To zaś jest oczywiście fałszywe. Umysł bierny nie rozumie więc substancji oddzielonych. Nie jest więc substancją oddzieloną.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.