Księga II, Rozdział 61
Że powyższe stanowisko sprzeciwia się zdaniu Arystotelesa
Ponieważ Averroes usiłuje wzmocnić swe stanowisko powołując się na powagę Arystotelesa, i mówi, że Arystoteles był tego zdania, wykażemy jasno, że sprzeciwia się to zdaniu Arystotelesa.
Po pierwsze mianowicie dlatego, że Arystoteles w II De Anima określa duszę mówiąc, że jest ona pierwszym czynem fizycznego ciała organicznego, mającego życie w możności, a potem dodaje, że jest to definicja, którą się wypowiada powszechnie o każdej duszy; nie jakoby to podawał w wątpliwość, jak fałszywie mówi Averroes, co wynika jasno z tekstów greckich i z tłumaczenia Boecjusza.
Następnie zaś, w tym samym rozdziale dodaje, że istnieją pewne części duszy, które mogą być oddzielone. Tymi zaś są tylko części umysłowe. Wynika więc stąd, że te części są czynami ciała. Nie sprzeciwia się temu także, co Arystoteles później dodaje: O rozumie zaś i zdolności rozumienia nic nie jest jeszcze jasnym, ale wydaje się, że jest to inny rodzaj duszy. Nie chce on bowiem przez to wyłączyć rozumu z powszechnej definicji duszy, lecz tylko wyłączyć go z natury właściwej innym częściom; jak na przykład kto mówi, że innym rodzajem zwierząt są zwierzęta, które latają, a innym zwierzęta, które chodzą, ten nie odbiera latającym powszechnej definicji zwierzęcia. Stąd, aby objaśnić o czym mówił inny rodzaj, dodaje: A to tylko może być oddzielone jak wiekuiste od tego, co podlega rozkładowi. Nie jest też zamiarem Arystotelesa, jak fałszywie podaje powyższy komentator, powiedzenie, że nie jest jeszcze jasnym o rozumie, czy rozum jest duszą, jak to jest jasnym o innych pierwiastkach. Prawdziwy bowiem tekst nie mówi, że niczego się nie twierdzi, czyli niczego się nie mówi, lecz że nic nie jest jasnym, co należy rozumieć w odniesieniu do tego, co jest właściwym duszy, a nie w odniesieniu do ogólnej definicji. Jeśli zaś, jak sam Averroes to mówi, mówi się dusza o rozumie i o innych duszach różnoznacznie, to pierwszy Arystoteles wytłumaczyłby tę różnoznaczność, a potem by ją określił, jak to jest jego zwyczajem. Inaczej popadłby w dwuznaczność, co nie jest dopuszczalne w naukach, w których się używa dowodu.
Podobnie. W II De Anima wymienia rozum wśród władz duszy. A w powyższym tekście nazywa go władzą rozumienia. Nie jest więc rozum poza duszą ludzką, lecz jest pewną jej władzą.
Podobnie. W III De Anima, zaczynając mówić o umyśle biernym, nazywa go częścią duszy, mówiąc: O części duszy, przez którą dusza ma poznanie i wiedzę. Okazuje tu jasno, że umysł bierny jest częścią duszy.
Jeszcze jaśniejszym jest to przez określenie natury umysłu biernego, które następnie dodaje: Nazywam zaś rozumem to, przez co dusza wie i rozumie. Okazuje się przez to jasno, że rozum jest częścią duszy ludzkiej, przez którą dusza ludzka rozumie.
Powyższe stanowisko jest zatem przeciwne zdaniu Arystotelesa i przeciwne prawdzie. Stąd należy je odrzucić jako fałszywe.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.