Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 62

Przeciw zdaniu Aleksandra o umyśle biernym

Rozważywszy te słowa Arystotelesa, przyjął Aleksander, że umysł bierny jest w nas pewną władzą, tak, by w ten sposób mogła się do niego odnosić ogólna definicja Arystotelesa o duszy w II De Anima. Ponieważ zaś nie mógł zrozumieć, że jakaś substancja umysłowa jest formą ciała, przyjął, że powyższa władza nie tkwi w jakiejś substancji umysłowej i że wynika ze zmieszania elementów w ludzkim ciele. Pewien bowiem określony sposób zmieszania w ciele ludzkim sprawia, że człowiek jest w możności do przyjęcia wpływu umysłu czynnego, który jest zawsze aktualny, i według Aleksandra jest pewną substancją oddzieloną, pod wpływem której człowiek rozumie aktualnie. W człowieku zaś tym, przez co człowiek rozumie w możności, jest umysł bierny. I tak wydawało się, iż stąd wynika, że z określonego zmieszania w nas elementów pochodzi umysł bierny.

Widać zaś od razu, że to stanowisko jest przeciwne słowom i dowodzeniom Arystotelesa. Wykazuje bowiem Arystoteles w III De Anima, jak powiedziano, że umysł bierny nie jest zmieszany z ciałem. Tego zaś nie można powiedzieć o jakiejś władzy wynikającej ze zmieszania elementów, tego rodzaju rzecz bowiem musi się opierać na samym zmieszaniu elementów, jak to widzimy w smaku, zapachu i tym podobnych. Nie może więc powyższe stanowisko Aleksandra ostać się, jak się wydaje, wobec słów i dowodu Arystotelesa.

Na to zaś mówi Aleksander, że umysł bierny jest samym przysposobieniem w naturze ludzkiej, do przyjęcia wpływu umysłu czynnego. Samo zaś przysposobienie nie jest jakąś określoną naturą zmysłową, ani nie jest zmieszane z ciałem. Jest bowiem pewnym stosunkiem i przyporządkowaniem jednego do drugiego.

To jednak jasno sprzeciwia się intencji Arystotelesa. Arystoteles bowiem w ten sposób dowodzi, że umysł bierny nie jest ograniczony do żadnej natury zmysłowej, i co za tym idzie, że nie jest zmieszany z ciałem, iż może on przyjmować wszystkie formy rzeczy zmysłowych i może je poznawać. Tego zaś nie można rozumieć o przysposobieniu, gdyż jego właściwością jest nie tyle przyjmować, co być przysposobionym. Dowód Arystotelesa nie odnosi się więc do przysposobienia, lecz do czegoś, co jest przysposobione do przyjęcia.

Co więcej. Jeśli te rzeczy, które Arystoteles mówi o umyśle biernym są jego własnością odnośnie do przysposobienia, a nie odnośnie do natury podmiotu przysposobionego, wynikałoby stąd, że są one właściwością wszelkiego przysposobienia. W zmyśle zaś istnieje pewne przysposobienie do przyjmowania aktualnie przedmiotów zmysłowych. Stąd to samo co o zmyśle należy powiedzieć i o umyśle biernym. Arystoteles zaś jasno mówi rzecz przeciwną, mianowicie wykazuje różnicę między przyjmowaniem przez zmysł, a przez umysł, widoczną w tym, że doskonałość przedmiotu niszczy zmysł, nie niszczy zaś umysłu.

Podobnie. Arystoteles przypisuje umysłowi biernemu, że jest biernym wobec przedmiotu rozumienia, że przyjmuje idee poznawcze, że jest do nich w możności. Przyrównuje je także do tablicy, na której nic nie napisano. Tego wszystkiego zaś nie można powiedzieć o przysposobieniu, lecz o podmiocie przysposobionym. Jest więc przeciwnym zamiarowi Arystotelesa twierdzenie, jakoby umysł bierny był samym przysposobieniem.

Co więcej. Czynnik jest szlachetniejszy od doznającego, a twórca od rzeczy utworzonej, tak, jak czyn od możności. Im zaś coś jest mniej materialne, tym jest szlachetniejsze. Nie może więc skutek być bardziej niematerialnym od swej przyczyny. Wszelka zaś władza poznawcza, jako taka, jest niematerialna; stąd też o zmyśle, który jest najniższym spośród władz poznawczych, mówi Arystoteles w II De Anima, że może on przyjmować idee rzeczy zmysłowych bez materii. Niemożliwym jest więc, by zmieszanie elementów zostało spowodowane jakąś władzą poznawczą. Umysł zaś bierny jest w nas najwyższą władzą poznawczą, mówi bowiem Arystoteles w III De Anima, że umysł bierny jest tym, przez co dusza poznaje i rozumie. Zmieszanie elementów nie jest więc przyczyną umysłu biernego.

Co więcej. Jeżeli pierwiastek jakiegoś działania pochodzi od jakichś przyczyn, trzeba, by owe działanie nie przewyższało tych przyczyn, skoro przyczyna drugorzędna działa mocą przyczyny pierwszej. Nawet działanie duszy wegetatywnej przewyższa zaś moc jakości elementarnych, Arystoteles bowiem dowodzi w II De Anima, że ogień nie jest przyczyną wzrostu, lecz jest w pewien sposób współprzyczyną, główną zaś przyczyną jest dusza, do której się przyrównuje ciepło jak narzędzie do pracownika. A zatem dusza wegetatywna nie może powstać ze zmieszania elementów. Tym mniej więc zmysł i umysł bierny.

Podobnie. Rozumienie jest pewnym działaniem, w którym nie może brać udziału żaden organ cielesny. To zaś działanie przypisuje się duszy, albo też człowiekowi; mówi się bowiem, że dusza rozumie lub człowiek przez duszę. Musi więc w człowieku istnieć jakiś pierwiastek, nie zależący od ciała, który by był początkiem tego działania. Przysposobienie zaś wynikające ze zmieszania elementów, zależy oczywiście od ciała. Tym pierwiastkiem nie jest więc przysposobienie. Jest nim zaś umysł bierny, mówi bowiem Arystoteles w III De Anima, że umysł bierny jest tym, czym dusza wie i rozumie. Nie jest więc umysł bierny przysposobieniem.

Jeśliby się zaś powiedziało, że podstawą powyższego działania w nas jest idea poznawcza, zaktualizowana przez umysł czynny, wydaje się to niewystarczającym. Skoro bowiem człowiek z rozumiejącego w możności staje się rozumiejącym aktualnie, musi on więc nie tylko rozumieć przez ideę poznawczą, która sprawia, że rozumie aktualnie, lecz także przez jakąś władzę umysłową, która by była początkiem powyższego działania, jak się to ma ze zmysłem. O tej władzy twierdzi zaś Arystoteles, że jest nią umysł bierny. Umysł bierny nie jest więc zależny od ciała.

Oprócz tego. Idea staje się aktualnie zrozumiała, gdy zostanie oczyszczona od bytu materialnego. To się zaś stać nie może, póki jest w jakiejś możności materialnej, którą by mianowicie spowodowały pierwiastki materialne, lub która by była czynem organu materialnego. Należy więc przyjąć w nas jakąś możność umysłową niematerialną. A jest nią umysł bierny.

Co więcej. Arystoteles nazywa umysł bierny częścią duszy. Dusza zaś nie jest przysposobieniem, lecz czynem; przysposobienie bowiem jest to porządek możności do czynu. Z czynu jednak wynika pewne przysposobienie do dalszego czynu, jak na przykład z czynu przezroczystości wynika porządek do czynu światła. Umysł bierny nie jest więc samym przysposobieniem, lecz jest czynem.

Co więcej. Człowiek otrzymuje gatunek i naturę ludzką odpowiednio do właściwej sobie części duszy, którą mianowicie jest umysł bierny. Nic zaś nie otrzymuje gatunku i natury odnośnie do tego, że jest w możności, lecz odnośnie do tego, że jest w czynie. Skoro więc przysposobienie nie jest niczym innym jak porządkiem możności do czynu, jest rzeczą niemożliwą, by umysł bierny nie był niczym innym, jak pewnym przysposobieniem istniejącym w naturze ludzkiej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.