Księga II, Rozdział 63
Że dusza nie jest temperamentem, jak twierdził Galenus
Powyższemu zdaniu Aleksandra o umyśle biernym bliskim jest zdanie lekarza Galena o duszy. Mówi on bowiem, że dusza jest temperamentem. Skłoniło go do tego zdania to, iż widzimy, że różne temperamenty powodują w nas różne namiętności, które się przypisuje duszy; niektórzy bowiem, mając na przykład temperament choleryczny, łatwo się gniewają; melancholicy zaś łatwo się smucą. A zatem stanowisko Galena można zbić tymi samymi argumentami, które służyły do zbicia stanowiska Aleksandra, jak i innymi, które szczególnie do niego się stosują.
Wykazano bowiem powyżej, że działanie duszy wegetatywnej i poznanie zmysłowe przewyższa moc jakości czynnych i biernych, a tym bardziej przewyższa tę moc działanie rozumu. Temperament zaś powodują jakości czynne i bierne. Nie może więc temperament być pierwiastkiem działań duszy. Stąd jest rzeczą niemożliwą, by jakaś dusza była temperamentem.
Co więcej. Skoro temperament jest czymś złożonym z jakości przeciwnych, będąc czymś jakoby pośrednim między nimi, nie może być formą substancjalną: substancji bowiem nic nie jest przeciwne, ani też nie przyjmuje ona więcej i mniej. Dusza zaś jest formą substancjalną, a nie przypadłościową, inaczej dusza nie nadawałaby jakiegoś rodzaju lub gatunku. Dusza więc nie jest temperamentem.
Co więcej. Temperament nie porusza ciałem zwierzęcia ruchem miejscowym, gdyż szłoby za ruchem elementu panującego, i w ten sposób byłoby zawsze poruszane w dół. Dusza zaś porusza zwierzę na wszystkie strony. Nie jest więc dusza temperamentem.
Co więcej. Dusza rządzi ciałem i sprzeciwia się namiętnościom, które wynikają z temperamentu. Z temperamentu bowiem są jedni bardziej od drugich skłonni do pożądliwości lub gniewu, a jednak bardziej się od nich wstrzymują, z powodu czegoś, co ich hamuje, jak to widać u wstrzemięźliwych. Tego zaś nie sprawia temperament. Dusza więc nie jest temperamentem.
Wydaje się zaś, że go zwiodło to, iż nie rozważył, że inaczej się przypisuje namiętności temperamentowi, a inaczej duszy. Temperamentowi bowiem przypisuje się je jako temu, który dysponuje, i odnośnie do tego, co jest w namiętnościach materialne, jak na przykład gorącość krwi i tym podobne; duszy zaś się je przypisuje jako głównej przyczynie, odnośnie do tego, co jest w namiętnościach formalne, jak na przykład w gniewie pragnienie zemsty.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.