Księga II, Rozdział 64
Że dusza nie jest harmonią
Podobnym do powyższego zdania jest zdanie tych, którzy mówią, że dusza jest harmonią. Rozumieli oni bowiem, że dusza jest harmonią nie dźwięków, lecz przeciwieństw, z których jak się im wydawało, złożone są ciała żyjące. Zdaje się, że zdanie to w księdze de Anima przypisuje się Empedoklesowi. Grzegorz zaś z Nyssy przypisuje to zdanie Dinarchusowi. Stąd też zbija się je tak jak poprzednie, a także argumentami, które szczególnie do niego się stosują.
Każde bowiem ciało zmieszane ma harmonię i temperament. Harmonia nie może ani poruszać ciałem, ani nim rządzić, lub sprzeciwiać się namiętnościom, tak samo nie może tego temperament. Podlega także ciało natężeniu i osłabieniu, podobnie jak temperament. Z tego wszystkiego się okazuje, że dusza nie jest harmonią, jak nie jest temperamentem.
Co więcej. Pojęcie harmonii odpowiada raczej jakościom ciała, niż jakościom duszy; zdrowie bowiem jest pewną harmonią humorów; siła, harmonią mięśni i kości, piękność harmonią członków i barw. Nie można zaś wyznaczyć czego harmonią jest zmysł lub rozum, i inne rzeczy należące do duszy. Dusza nie jest więc harmonią.
Co więcej. Harmonia mówi się dwojako: po pierwsze jako samo złożenie, po drugie jako sposób złożenia. Dusza zaś nie jest złożeniem, trzebaby bowiem, by każda część duszy była złożeniem jakichś części ciała, tego zaś nie należy wyznaczać. Podobnie też nie jest sposobem złożenia, skoro bowiem w różnych częściach ciała są różne sposoby czyli proporcje złożenia, to poszczególne części ciała miałyby poszczególne dusze; inną bowiem duszę miałyby kości i mięśnie i nerwy, skoro są złożone według różnych proporcji. To zaś jest oczywiście fałszywe. Dusza nie jest więc harmonią.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.