Księga II, Rozdział 65
Że dusza nie jest ciałem
Byli zaś inni, którzy bardziej pobłądzili, twierdząc, że dusza jest ciałem. Zdania ich, chociaż były liczne i różne, wystarcza tutaj zbić ogólnie.
Rzeczy żyjące bowiem, będąc pewnymi rzeczami naturalnymi, są złożone z materii i formy. Składają się zaś z ciała i duszy, która aktualizuje rzeczy żyjące. Musi więc jedno z nich być formą, a drugie materią. Ciało zaś nie może być formą, gdyż ciało nie jest w czymś drugim, jako w materii i podmiocie. Dusza więc jest formą. Nie jest zatem ciałem, skoro żadne ciało nie jest formą.
Dalej. Niemożliwym jest, by dwa ciała istniały razem równocześnie. Dusza zaś nie jest poza ciałem, póki ciało żyje. Nie jest więc dusza ciałem.
Co więcej. Każde ciało jest podzielne. Każda zaś rzecz podzielna potrzebuje czegoś, coby ją zawierało i łączyło jej części. Jeśli więc dusza jest ciałem, będzie miała coś innego, coby ją zawierało, i to bardziej będzie duszą, widzimy bowiem, że gdy dusza ustępuje, to ciało się rozkłada. I jeśli to znowu będzie podzielne, trzeba będzie albo dojść do czegoś niepodzielnego i niecielesnego, czym będzie dusza, albo trzeba będzie postępować w nieskończoność, co jest niemożliwe. Dusza nie jest więc ciałem.
Podobnie. Jak tego dowiedziono powyżej (ks. I, R. XIII) i jak tego dowodzi się w VIII Phys., wszystko co się samo porusza, składa się z dwóch rzeczy, z których jedna jest poruszającą i nie poruszaną, a druga jest poruszaną. Lecz zwierzę porusza się samo; poruszającym w nim zaś jest dusza, a poruszanym ciało. Dusza więc jest poruszającym, nie poruszanym. Żadne zaś ciało nie porusza, o ile nie jest poruszone, jak tego powyżej dowiedziono (ks. I, R. XX). Dusza więc nie jest ciałem.
Oprócz tego. Wykazano powyżej (R. LXII), że rozumienie nie może być czynnością jakiegoś ciała. Jest ono zaś czynem duszy. Dusza więc, przynajmniej dusza rozumna, nie jest ciałem.
Łatwo zaś obalić argumenty, którymi usiłowano dowieść, że dusza jest ciałem. Wykazują one bowiem, że dusza jest ciałem przez to, że syn podobny jest do ojca nawet w przypadłościach duszy, pomimo to, że ojciec rodzi syna przez odłączenie od ciała. I dlatego, że dusza cierpi wraz z ciałem. I dlatego, że się oddziela od ciała, oddzielanie zaś jest własnością ciał, które się stykają.
Lecz przeciwko temu świadczy, co już powiedziano (R. LXIII), że temperament ciała jest w pewien sposób przyczyną namiętności duszy, na sposób tego, który dysponuje. Dusza także cierpi wraz z ciałem tylko przypadłościowo, będąc bowiem formą ciała porusza się przypadłościowo, gdy ciało się porusza. Oddziela się też dusza od ciała nie jak to, co dotyka, od tego, co dotknięte, lecz jak forma od materii. Chociaż może być pewne zetknięcie się tego co niecielesne, z ciałem, jak to powyżej wykazano (R. LVI).
Skłoniło zaś do tego twierdzenia wielu ludzi to, że uważali, iż nie istnieje nic, coby nie było ciałem, i nie potrafili wznieść się ponad wyobraźnię, która obraca się tylko wśród ciał.
Stąd zdanie to podano w usta głupich, mówiących o duszy (Mdr 2, 2): dymem jest dech w nozdrzach naszych, i mowa iskrą przy poruszeniu serca naszego.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.