Księga II, Rozdział 66
Przeciw tym, którzy twierdzą, że rozum i zmysł są tym samym
Bliskim powyższemu zdaniu było twierdzenie pewnych filozofów starożytnych, że rozum nie różni się od zmysłu (III de Anima). To zaś jest rzeczą niemożliwą.
Zmysł bowiem znachodzimy u wszystkich zwierząt. Inne zaś zwierzęta prócz człowieka nie mają rozumu. Widać to stąd, że czynią rzeczy różne i przeciwne nie jakoby miały rozum, lecz jakby kierowane naturą, pewnymi określonymi czynnościami, jednakowymi w każdym gatunku, jak na przykład każda jaskółka tak samo ściele gniazdo. Nie jest więc tym samym zmysł i rozum.
Dalej. Zmysł poznaje tylko rzeczy poszczególne; każda bowiem władza zmysłowa poznaje przez obrazy indywidualne, skoro odbiera obrazy rzeczy w organach cielesnych. Rozum zaś poznaje pojęcia powszechne, jak tego dowodzi doświadczenie. Różni się więc rozum od zmysłu.
Co więcej. Poznanie zmysłu rozciąga się tylko na rzeczy materialne. Widać to stąd, że jakości zmysłowe, będące przedmiotami właściwymi zmysłów, istnieją tylko w rzeczach materialnych, bez nich zaś zmysł nie poznaje niczego. Rozum zaś poznaje rzeczy niematerialne, jak na przykład mądrość, prawdę, stosunki rzeczy. Nie jest więc tym samym zmysł i rozum.
Podobnie. Żaden zmysł nie poznaje sam siebie, ani swego działania; wzrok bowiem nie widzi sam siebie, ani nie widzi że widzi, lecz jest to właściwością wyższej władzy, jak tego dowiedziono w księdze de Anima (III). Rozum zaś poznaje sam siebie, i poznaje, że poznaje. Nie jest więc tym samym zmysł i rozum.
Oprócz tego. Doskonały przedmiot zmysłu niszczy zmysł. Doskonałość przedmiotu rozumu nie niszczy zaś rozumu, owszem, kto rozumie większe rzeczy, może potem lepiej zrozumieć rzeczy mniejsze (tamże). Inną jest więc władza zmysłowa, a inną władza rozumowa.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.