Księga II, Rozdział 67
Przeciw tym, którzy twierdzą, że umysł bierny jest wyobraźnią
Podobnym do tego zdania było twierdzenie tych, którzy przyjmowali, że umysł bierny nie jest niczym innym jak wyobraźnią. (Averroes Comment. in III de Anima). To zaś jest oczywiście fałszywe.
Wyobraźnia bowiem istnieje także u innych zwierząt. Widać to stąd, że gdy nie ma przedmiotów zmysłowych, uciekają przed nimi lub poszukują ich; tegoby zaś nie było, gdyby w nich nie pozostawało poznanie tych przedmiotów w wyobraźni. Rozumu w nich zaś nie ma, skoro nie okazuje się w nich żadne działanie rozumu. Nie jest więc tym samym wyobraźnia i rozum.
Dalej. Wyobraźnia odnosi się tylko do rzeczy materialnych i poszczególnych, skoro wyobraźnia jest to poruszenie spowodowane przez zmysł zaktualizowany, jak powiedziano w księdze de Anima (ks. III). Rozum zaś odnosi się do pojęć powszechnych i niematerialnych. Nie jest więc rozum bierny wyobraźnią.
Co więcej. Niemożliwym jest, by rzecz poruszająca i rzecz poruszana były tym samym. Lecz obrazy zmysłowe poruszają umysł bierny tak, jak przedmioty zmysłowe poruszają zmysł, jak mówi Arystoteles w III de Anima. Jest więc rzeczą niemożliwą, by umysł bierny i wyobraźnia były tym samym.
Oprócz tego. Dowiedziono w III de Anima, że rozum nie jest czynem jakiejś części ciała. Wyobraźnia zaś ma określony organ cielesny. Nie jest więc tym samym wyobraźnia i rozum bierny.
Stąd powiedziano (Hi 35, 11): który nas uczy raczej niż bydlęta ziemskie i więcej od ptactwa niebieskiego nas ćwiczy. Przez co dano do zrozumienia, że człowiek posiada pewną władzę poznawczą ponad zmysłem i wyobraźnią, które istnieją także u innych zwierząt.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.