Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 68

W jaki sposób substancja rozumna może być formą ciała

Z powyższych argumentów możemy wnosić, że substancja rozumna może się łączyć z ciałem jako forma.

Jeśli bowiem substancja rozumna nie łączy się z ciałem tylko jako motor, jak przyjął Platon, ani się z nim nie styka przez obrazy zmysłowe, jak powiedział Averroes, lecz jako forma, jeżeli rozum, którym człowiek poznaje nie jest ani przysposobieniem w naturze ludzkiej, jak mówi Aleksander, ani temperamentem, jak mówi Galenus, ani harmonią, jak twierdzi Empedokles, ani ciałem, ani zmysłem lub wyobraźnią jak powiedzieli filozofowie starożytni, wynika więc stąd, że dusza ludzka jest substancją rozumną, złączoną z ciałem jako forma. Można to zaś w ten sposób wykazać.

Na to bowiem, by coś było czyjąś formą substancjalną, potrzeba dwóch rzeczy. Pierwszą z nich jest, by forma była początkiem istnienia substancjalnego tego, czego jest formą; początkiem, mówię, nie co do działania, lecz początkiem formalnym, przez który coś istnieje i nazywa się bytem. Stąd wynika drugi warunek, by mianowicie forma i materia schodziły się w jednym bycie; początek zaś odnoszący się do działania i to, czemu on daje byt, nie schodzą się w jednym bycie. A bytem tym jest ten byt, w którym istnieje substancja złożona, będąca jednym co do bytu, składająca się z materii i formy. Substancji umysłowej nie przeszkadza zaś to, że istnieje substancjalnie, jak tego dowiedziono, w tym, by była formalnym początkiem bytowania materii, jakoby bytu swego udzielała materii. Nie jest bowiem rzeczą nieodpowiednią, by był tym samym byt, w którym istnieje rzecz złożona, i forma sama, skoro złożone istnieje tylko przez formę, i żadne z nich nie może istnieć osobno.

Można by zaś zarzucić, że substancja umysłowa nie może udzielić swego bytu materii cielesnej, tak, by był jeden byt substancji umysłowej i materii cielesnej; różne bowiem rodzaje mają różny sposób bytowania, a substancje szlachetniejsze mają byt szlachetniejszy.

Zarzut ten byłby słuszny, gdyby w ten sam sposób ów byt był własnością materii, co jest własnością substancji umysłowej. Tak zaś nie jest. Jest on bowiem własnością materii cielesnej jako tego, co przyjmuje, i jako podmiotu, wzniesionego do czegoś wyższego; substancji umysłowej jest zaś własnością jako początku i według zgodności z własną swą naturą. Nic więc nie przeszkadza, by substancja rozumna była formą ciała ludzkiego, a jest nią dusza ludzka.

W ten zaś sposób możemy rozważać cudowny związek rzeczy. Widzimy bowiem, że zawsze najniższe z najwyższego rodzaju schodzi się z najwyższym niższego rodzaju; jak na przykład pewne najniższe okazy rodzaju zwierząt mało co przewyższają życie roślin, jak na przykład ostrygi, które są nieruchome, i mają tylko dotyk i tkwią w ziemi, tak jak rośliny. Stąd też błog. Dionizy mówi w VII rozdziale O imionach Bożych, że mądrość boża łączy krańce wyższych rzeczy z początkami niższych. Należy więc przyjąć coś najwyższego w rodzaju ciał, mianowicie ciało ludzkie odpowiednio ukształtowane, które dosięga najniższego w rodzaju wyższym, mianowicie duszy ludzkiej, będącej na najniższym stopniu wśród substancyj umysłowych, jak to widzimy z jej sposobu poznawania. I stąd mówi się, że dusza rozumna jest niejako na horyzoncie i na granicy rzeczy cielesnych i niecielesnych, o tyle, że jest substancją niecielesną, a jednak formą ciała. A nie jest mniej jednym to, co jest złożone z substancji rozumnej i materii cielesnej, niż to, co jest złożone z formy ognia i jego materii, lecz jest może bardziej jednym, im bowiem forma bardziej opanowuje materię, tym bardziej jednym jest to, co powstaje z niej i z materii.

Chociaż zaś jeden byt mają forma i materia, to nie musi jednak materia zawsze dorównywać bytowi formy. Owszem, im forma jest szlachetniejszą, tym bardziej w swym bycie przewyższa materię. Jest to jasnym dla tego, który rozważa działanie form, z którego to rozważania poznaje się ich natury; każda rzecz bowiem działa według tego, jak istnieje. Stąd forma, której działanie przewyższa warunki materii, sama także, odpowiednio do godności swego bytu przewyższa materię.

Znajdujemy bowiem pewne najniższe formy, które nie są zdolne do żadnego innego działania, jak do tego, do którego się rozciągają jakości, będące własnością materii, jak na przykład ciepło, zimno, wilgoć, suchość, rzadkość, gęstość, ciężkość, lekkość i tym podobne; takimi są formy elementów. Stąd są to formy zupełnie materialne i całkowicie tkwiące w materii.

Ponad tymi znajduje się formy ciał zmieszanych, które chociaż się nie rozciągają do pewnych działań, których nie można dokonać powyższymi jakościami, to jednak czasem wykonują owe skutki mocą wyższą, którą otrzymują od ciał niebieskich, a która wynika z ich gatunku, jak na przykład magnes przyciąga żelazo.

Ponad tymi znowu znajduje się pewne formy, których działania rozciągają się na takie, które przewyższają moc powyższych jakości, chociaż te organicznie do tych działań pomagają, takimi są dusze roślin, które znowu są podobne nie tylko do mocy ciał niebieskich w tym, że przewyższają jakości czynne i bierne, lecz także są podobne do samych poruszających ciała niebieskie, o ile są początkiem ruchu rzeczy żyjących, które się same poruszają.

Ponad tymi formami znajduje się inne formy podobne do wyższych substancyj, nie tylko co do poruszania, ale także w pewien sposób co do poznawania, i tak są one zdolne do działań, do których nie pomagają ani organicznie powyższe jakości, a jednak tego rodzaju działania dokonują się tylko za pośrednictwem organu cielesnego; takimi są dusze nierozumnych zwierząt. Odczuwanie bowiem i wyobraźnia nie dokonuje się przez ogrzewanie i oziębianie, chociaż te rzeczy są potrzebne do odpowiedniej dyspozycji organu.

Ponad zaś wszystkimi tymi formami znajduje się formę podobną wyższym substancjom także co do rodzaju poznawania, którym jest rozumienie; i tak jest ona zdolną do czynności, która się dokonuje bez żadnego organu cielesnego. Jest nią dusza rozumna, rozumienie bowiem odbywa się bez żadnego organu cielesnego. Trzeba więc, by ten pierwiastek, przez który człowiek rozumie, którym jest dusza rozumna, i który przewyższa warunki materii cielesnej, nie był całkowicie objęty materią, ani w niej nie tkwił, jak inne formy materialne. Wykazuje to jego czynność rozumu, w której materia cielesna nie bierze udziału. Ponieważ jednak samo rozumienie duszy ludzkiej potrzebuje władz, które by działały przez pewne organa cielesne, mianowicie przez wyobraźnię i zmysł, okazuje się samo przez się, że dusza naturalnie łączy się z ciałem, by gatunek ludzki uczynić zupełnym.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.