Księga II, Rozdział 69
Rozwiązanie argumentów, którymi powyżej dowodzono, że substancja rozumna nie może się łączyć z ciałem jako forma
Po tych rozważaniach nietrudno jest odpowiedzieć na zarzuty, które stawiano przeciw powyższemu połączeniu.
W pierwszym bowiem argumencie przyjmuje się coś fałszywego. Ciało i dusza nie są bowiem dwoma substancjami istniejącymi aktualnie, lecz z nich dwojga powstaje jedna substancja istniejąca aktualnie; ciało człowieka bowiem nie jest aktualnie tym samym, gdy dusza jest obecną i gdy duszy nie ma, lecz dusza sprawia, że ciało istnieje aktualnie.
To zaś, co się zarzuca w drugim argumencie, że forma i materia zawarte są w jednym rodzaju, nie w ten sposób jest prawdziwe, jakoby forma i materia były gatunkami jednego rodzaju, lecz jest prawdziwe dlatego, że są one początkiem tego samego gatunku. Tak więc substancja rozumna i ciało, które gdyby osobno istniały, byłyby gatunkiem różnych rodzajów, przez to, że się łączą, należą jako pierwiastki do jednego rodzaju.
Nie musi zaś substancja rozumna być formą materialną, chociaż byt jej jest w materii, jak tego dowodził trzeci argument. Nie istnieje bowiem w materii jakoby w niej tkwiła, lub zupełnie materią była objęta, lecz innym sposobem, jak to powiedziano.
To, że substancja rozumna łączy się z ciałem jak forma, nie przeszkadza jednak, by rozum był od ciała oddzielony, jak mówią filozofowie. Należy bowiem w duszy rozważać tak jej istotność, jak możność. Według swej istotności daje ona mianowicie byt temu a temu ciału, a według możności dokonuje właściwych sobie czynności. Jeśli więc czynność duszy dokonuje się przez organ cielesny, trzeba, by możność duszy będąca początkiem jej czynności, była czynem tej części ciała, przez którą owa czynność się dokonuje, jak na przykład widzenie jest czynem oka. Jeśli zaś jej działanie nie dokonuje się przez organ cielesny, to możność jej nie będzie czynem jakiegoś ciała. I dlatego się mówi, że umysł jest oddzielony, nie zaś dlatego, by substancja duszy, której władzą jest rozum czyli dusza rozumna, była czynem ciała, jako forma, dając byt temu a temu ciału.
Chociaż zaś dusza co do swej substancji jest formą ciała, nie jest rzeczą konieczną, by każda jej czynność dokonywała się przez ciało, i przez to każda jej możność była czynem jakiegoś ciała, jak podawał piąty argument. Wykazano już bowiem, że dusza ludzka nie jest taką formą, która by całkowicie tkwiła w materii, lecz jest ona spośród wszystkich innych form najbardziej wzniesiona ponad materię. Stąd może też dokonywać czynności bez udziału ciała, to znaczy jest niejako niezależna od ciała w działaniu, gdyż i co do bytu nie jest zależna od ciała.
Tym samym także sposobem widać, że te argumenty, którymi Averroes usiłuje potwierdzić swoje zdanie, nie dowodzą, by substancja intelektualna nie łączyła się jako forma z ciałem.
Słowa bowiem Arystotelesa, którymi mówi o umyśle biernym, że jest niedoznający i niezmieszany i oddzielony, nie zmuszają do przyznania, że substancja rozumna nie jest złączona z ciałem jako forma dająca byt. Są one bowiem także prawdziwymi, gdy się powie, że władza rozumna, którą Arystoteles nazywa władzą poznawczą, nie jest czynem jakiegoś organu, jakoby przez niego wykonywała swą czynność. O tym świadczy także jego dowodzenie; wykazuje bowiem z działania rozumnego, którym wszystko poznaje, że rozum bierny jest niezmieszany czyli oddzielony; działanie zaś należy do władzy jako do swego początku.
Stąd jest jasnym, że dowód Arystotelesa również nie wykazuje, że substancja rozumna nie łączy się z ciałem jako forma. Jeśli bowiem przyjmiemy, że substancja duszy jest co do bytu w ten sposób złączona z ciałem, a rozum nie jest czynem żadnego organu, nie wynika stąd, by rozum miał jakąś naturę, mówię o naturze zmysłowej, skoro nie jest ani harmonią, ani uzasadnieniem jakiegoś organu, jak o zmyśle mówi Arystoteles w II De anima, że jest pewnym uzasadnieniem organu. Nie ma bowiem rozum wspólnego działania z ciałem. Że zaś Arystoteles mówiąc, że rozum jest niezmieszany czyli oddzielony, nie ma zamiaru wykluczyć go z tego, by był częścią lub możnością duszy, będącej formą całego ciała, widać z tego, co powiada przy końcu pierwszej księgi De anima przeciwko tym, którzy mówili, że dusza ma różne swe części w różnych częściach ciała: Jeśli cała dusza obejmuje całe ciało, słusznym jest, by i każda z części obejmowała coś z ciała. To zaś wydaje się niemożliwym. Trudno bowiem sobie wyobrazić, którą część i w jaki sposób obejmuje rozum.
Jasnym jest także, że skoro rozum nie jest czynem żadnej części ciała, to receptywność jego nie jest receptywnością materii pierwszej, gdyż receptywność jego i działanie jest zupełnie bez organu cielesnego.
Nie usuwa to także nieskończonej mocy rozumu, skoro moc jego nie polega na wielkości, lecz, jak powiedziano, opiera się ją na substancji umysłowej.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.