Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 70

Że według słów Arystotelesa należy przyjąć, iż rozum łączy się z ciałem jako forma

Ponieważ Awerroes usiłuje przede wszystkim potwierdzić swoje zdanie słowami i dowodem Arystotelesa, należy jeszcze wykazać, że według zdania Arystotelesa koniecznie trzeba powiedzieć, iż rozum co do swej substancji łączy się z danym ciałem jako forma.

Dowodzi bowiem Arystoteles, w ks. VIII Phys., że w rzeczach poruszających i poruszanych niepodobna postępować w nieskończoność. Wnioskuje stąd, że musimy dojść do jakiejś pierwszej poruszonej rzeczy, którą albo porusza poruszający nieruchomy, lub która się sama porusza. Z tych dwóch możliwości przyjmuje drugą, że mianowicie pierwsza rzecz poruszona sama siebie porusza, a to dlatego, że to co istnieje samo przez się, wyprzedza zawsze to, co istnieje przez coś innego. Następnie okazuje, że to, co samo się porusza, z konieczności dzieli się na dwie części, z których jedna porusza, a druga jest poruszana. Musi więc pierwsza rzecz poruszająca się sama, składać się z dwóch części, z których jedna porusza, a druga jest poruszona. Każda zaś tego rodzaju rzecz jest rzeczą żywą. Pierwsza więc rzecz sama się poruszająca, mianowicie niebo, jest ożywione, według zdania Arystotelesa. Stąd w II De Caelo mówi się wyraźnie, że niebo jest ożywione i z tego powodu należy w nim przyjąć różnice położenia nietylko odnośnie do nas, ale i odnośnie do niego samego.

Zbadajmy więc, jaką duszą zdaniem Arystotelesa jest niebo ożywione.

Dowodzi on bowiem w XI Metaph., że w ruchu nieba należy rozważyć coś co porusza i jest zupełnie nieporuszone, i coś co porusza i jest poruszane. To zaś co porusza, jest zupełnie nieporuszone, porusza jak przedmiot pożądania, oczywiście pożądane przez to, co jest poruszane. Wykazuje on zaś, że jest poruszane nie jako to, co jest pożądane pragnieniem pożądliwości, to bowiem jest pożądaniem zmysłów, lecz jako upragnione pożądaniem rozumu; dlatego mówi, że pierwsze poruszające nie poruszone jest pożądalne i rozumowe. To więc co on porusza, mianowicie niebo, jest czymś pożądającym i rozumiejącym w szlachetniejszy sposób niż my, jak tego później dowodzi. Niebo jest więc złożone zdaniem Arystotelesa z duszy rozumnej i z ciała. I o tym mówi w II De Anima, gdzie powiada, że u niektórych znajduje się władza rozumienia i rozumienie, jak na przykład u ludzi, i jeśli istnieje coś tego rodzaju innego lub szlachetniejszego, mianowicie niebo.

Jest zaś jasnym, że niebo, według zdania Arystotelesa, nie ma duszy zmysłowej, miałoby bowiem różne organa, co nie byłoby właściwie dla niezłożoności nieba. By to uwydatnić, dodaje Arystoteles, że te spośród rzeczy zniszczalnych, które mają rozum, mają wszystkie inne władze (tamże), by dać do zrozumienia, że niektóre rzeczy niezniszczalne mają rozum, a nie mają innych władz duszy, mianowicie ciała niebieskie.

Nie można więc powiedzieć, że rozum styka się z ciałami niebieskimi przez obrazy zmysłowe, lecz należy powiedzieć, że rozum przez swą substancję łączy się z ciałem niebieskim jako forma.

Tak więc i z ciałem ludzkim, które jest najszlachetniejszym spośród ciał niższych, a odpowiednim ukształtowaniem jest najpodobniejsze do nieba, wolnego od wszelkich przeciwieństw, łączy się, zdaniem Arystotelesa, substancja rozumna nie przez jakieś obrazy zmysłowe, lecz jako jego forma.

Co zaś powiedziano o ożywieniu nieba, nie powiedzieliśmy jakoby stwierdzając to jako naukę wiary, której nie dotyka, czy się powie tak czy inaczej. Stąd mówi Augustyn w księdze Enchiridion: Ani nie uważam tego za pewne, czy do tego samego towarzystwa, mianowicie aniołów należą słońce, księżyc i wszystkie gwiazdy, chociaż niektórym wydaje się, że są to ciała świecące, nie mające zmysłów lub rozumu.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.