Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 72

Że dusza jest cała w całym ciele i cała w każdej jego części

W ten sam sposób można wykazać, że cała dusza jest w całym ciele i cała w poszczególnych jego częściach.

Musi bowiem właściwy czyn być we właściwym sobie podmiocie, który jest zdolny do udoskonalenia. Dusza zaś jest czynem ciała organicznego (II De Anima), a nie jednego tylko organu. Istnieje zatem w całym ciele, a nie w jednej tylko jego części, odnośnie do swej istotności, odnośnie do której jest formą ciała.

Tak samo zaś jest dusza formą całego ciała, jak też jest formą poszczególnych części. Gdyby bowiem była formą całości a nie formą części, nie byłaby formą substancjalną danego ciała; na przykład jak forma domu, będąca formą całości a nie formą poszczególnych części, jest formą przypadłościową. Że zaś jest formą substancjalną całości i części, widać stąd, że od niej otrzymują gatunek i całość i części. Stąd gdy dusza ustępuje, ani całość ani części nie zatrzymują tego samego gatunku, o oku bowiem zmarłego i jego ciele mówi się w innym znaczeniu (I De Partibus). Jeśli więc dusza jest czynem poszczególnych części, czyn zaś jest w tym, czego jest czynem, wynika więc stąd, że dusza jest istotnościowo w każdej części ciała.

Jest zaś rzeczą oczywistą, że jest w ciele cała dusza. Skoro bowiem mówi się o całości w odniesieniu do części, należy całość przyjąć w różny sposób, tak jak w różny sposób przyjmuje się części. O części zaś mówi się dwojako: jednym sposobem mianowicie o ile się coś dzieli odnośnie do ilości, jak na przykład dwa łokcie sześcienne są częścią trzech łokci sześciennych; drugim sposobem, o ile się coś dzieli odnośnie do podziału istotności, jak na przykład forma i materia są częściami istoty złożonej. Mówi się zatem o całości i odnośnie do ilości i odnośnie do doskonałości istotności. Całość zaś i część w odniesieniu do ilości nie jest właściwością form, chyba przypadłościowo, mianowicie o ile się dzielą, gdy dzieli się podmiot, mający ilość. Całość zaś lub część w odniesieniu do doskonałości istotności znajduje się w formach samych przez się. Mówiąc więc o tej całości, która sama przez się jest właściwością form, jest rzeczą jasną, że w każdej formie całość jest w całości i całość jest w każdej części, białość bowiem, jak według całego pojęcia białości jest w całym ciele, tak jest i w każdej jego części. Inaczej zaś się ma rzecz z całością, którą się formom przypisuje przypadłościowo, tu bowiem nie możemy powiedzieć, by cała białość była w każdej części. Jeśli więc istnieje jakaś forma, która się nie dzieli, gdy dzieli się przedmiot, jak na przykład dusze zwierząt doskonałych, nie będzie potrzeba rozróżnienia, skoro tylko jedna całość jest im właściwa; lecz absolutnie należy powiedzieć, że jest ona cała w każdej części ciała. Nie jest to też trudnym do zrozumienia dla tego, który rozumie, że dusza nie jest w ten sposób niepodzielna co punkt, i że nie w ten sposób łączy się cielesne z niecielesnym, jak się ciała nawzajem łączą, jak to powyżej okazano.

Nie jest zaś rzeczą nieodpowiednią, by dusza, będąc pewną formą niezłożoną, była czynem tak różnorodnych części. Do każdej bowiem formy dostosowuje się materia w sposób jej odpowiedni. Im zaś jakaś forma jest szlachetniejszą i mniej złożoną, tym większą ma moc. Stąd dusza, która jest najszlachetniejsza wśród form niższych, choć substancja jej jest niezłożona, odnosi się do wielu możności i wielu działań. Potrzebuje więc wielu organów do dokonania swych czynności, a mówi się, że różne władze duszy są właściwymi czynami tych organów, jak na przykład wzrok dla oka, słuch dla uszu, i tym podobnie. Z tego powodu mają zwierzęta doskonałe największą różnorodność organów, rośliny zaś najmniejszą.

Z tego powodu powiedzieli niektórzy filozofowie, że dusza jest w niektórych częściach ciała, jak na przykład sam Arystoteles w księdze De Causa Motus Animalium mówi, że jest ona w sercu, dlatego, że niektóre z jej władz przypisuje się tej części ciała. Władza poruszająca bowiem, którą się Arystoteles w tym dziele zajmował, jest przede wszystkim w sercu, przez które dusza rozlewa po całym ciele ruch i inne tego rodzaju czynności.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.