Księga II, Rozdział 73
Że wszyscy ludzie nie mają jednego umysłu biernego
Z tego, co powiedziano, okazuje się oczywiście, że nie mają wszyscy ludzie, którzy są, będą i byli, jednego umysłu biernego, jak to fałszywie podaje Awerroes w III De anima.
Wykazano bowiem, że substancja rozumu łączy się z ciałem ludzkim jako forma. Jedna forma może zaś być tylko właściwością jednej materii. Właściwy bowiem czyn dokonuje się we właściwej mu możności; są one bowiem wzajemnie proporcjonalne. Nie mają więc wszyscy ludzie jednego rozumu.
Co więcej. Każdemu poruszającemu należą się właściwe mu narzędzia, inne bowiem są narzędzia trębacza, a inne budowniczego. Rozum zaś przyrównuje się do ciała jako jego poruszający, jak to Arystoteles oświadcza w III De anima. Jak więc niemożliwym jest, by budowniczy posługiwał się narzędziami trębacza, tak jest niemożliwym, by rozum jednego człowieka był rozumem drugiego.
Oprócz tego. Arystoteles w I De anima wyrzuca filozofom starożytnym, że mówiąc o duszy, nie mówili nic o tym, co ją we właściwy sposób przyjmuje, jakoby się mogło zdarzyć wedle baśni pitagorejskich, by każda dusza mogła przybrać każde ciało. Nie jest więc rzeczą możliwą, by dusza psa wchodziła w ciało wilka, lub dusza człowieka w inne ciało niż ludzkie. Lecz proporcja duszy ludzkiej do ciała ludzkiego jest taka sama, jak proporcja duszy tego człowieka do ciała tego człowieka. Nie jest więc możliwym, by dusza tego człowieka wchodziła w inne ciało niż tego człowieka. Duszą zaś tego człowieka jest to, przez co ten człowiek rozumie; człowiek bowiem rozumie przez duszę, według zdania Arystotelesa w I De anima. A zatem ten i tamten człowiek nie mają jednego rozumu.
Co więcej. Od jednego i tego samego ma jakaś rzecz byt i jedność; jedno bowiem i byt wynikają ze siebie. Lecz każda rzecz ma byt przez swą formę. Zatem i jedność rzeczy wynika z jedności formy. Niemożliwym jest więc, by różne osobniki miały jedną formę. Formą zaś tego człowieka jest dusza rozumna. Niemożliwym jest więc, by wszyscy ludzie mieli jeden rozum.
Jeśliby się zaś powiedziało, że dusza zmysłowa tego człowieka jest inną od duszy zmysłowej tamtego, i o tyle nie ma jednego człowieka, chociaż jest jeden rozum, nie można tego przyjąć. Właściwa bowiem czynność jakiejkolwiek rzeczy wynika i dowodzi jej gatunku. Jak zaś właściwą czynnością zwierzęcia jest czucie, tak właściwą czynnością człowieka jest rozumienie, jak mówi Arystoteles w I Ethic. Stąd jak ten osobnik jest zwierzęciem z racji zmysłu, według Arystotelesa w II De anima, tak też musi być człowiekiem z racji tego, czym rozumie. To zaś, przez co dusza rozumie, lub człowiek przez duszę, jest to umysł bierny, jak powiedziano w III De anima. Ten osobnik jest więc człowiekiem przez umysł bierny. Jeśli więc ten człowiek ma inną duszę zmysłową niż tamten człowiek, nie ma zaś innego umysłu biernego, lecz jeden i ten sam, wynikałoby stąd, że są dwa zwierzęta, lecz nie, że jest dwoje ludzi. To zaś jest oczywiście niemożliwe. Nie mają więc wszyscy ludzie jednego umysłu biernego.
Na te zaś argumenty odpowiada powyższy Komentator w III De anima, mówiąc, że umysł bierny jest w zetknięciu z nami przez swą formę, a to mianowicie przez ideę poznawczą, której jednym podmiotem jest obraz zmysłowy istniejący w nas, a który jest różny w różnych podmiotach. I dlatego rozum bierny jest wyosobniony w różnych podmiotach, nie ze względu na swą substancję, lecz ze względu na swą formę.
Widać zaś z tego, co powyżej powiedziano, że ta odpowiedź niewiele jest warta. Wykazano bowiem powyżej, że nie jest możliwym, by człowiek rozumiał, jeśli rozum bierny jest tylko w ten sposób w zetknięciu z nami.
Gdy zaś przyjmiemy, że powyższe zetknięcie się wystarczyłoby na to, by człowiek rozumiał, to jeszcze owa odpowiedź nie rozwiązuje powyższych argumentów. Według bowiem owego stanowiska, spośród tego, co należy do rozumu, nie będzie wyosobnionym odnośnie do wielości ludzi nic innego, jak tylko obraz zmysłowy. I sam ten obraz zmysłowy nie będzie wyosobniony odnośnie do tego, że jest rozumiany aktualnie; tak bowiem jest w umyśle biernym i zostaje oderwany od warunków materialnych przez umysł czynny. Obraz zmysłowy zaś, odnośnie do tego, że jest rozumiany w możności, nie przewyższa stopnia duszy zmysłowej. Tak więc będzie się różnić ten człowiek od tamtego tylko przez duszę zmysłową. I wynikałaby powyższa niedorzeczność, że ten i ów człowiek nie są wieloma ludźmi.
Oprócz tego. Nic nie otrzymuje gatunku przez to, co jest w możności, lecz przez to, co jest w czynie. Obraz zmysłowy zaś, o ile jest wyosobniony, jest tylko w możności do bytu umysłowego. A zatem ten osobnik nie otrzymuje gatunku zwierzęcia rozumnego, który jest naturą człowieka, od obrazu zmysłowego wyosobnionego. I tak więc wynika, że to, co daje gatunek ludzki, nie jest wyosobnione w różnych podmiotach.
Dalej. To, przez co każda rzecz żywa otrzymuje gatunek, jest pierwszą, a nie drugą doskonałością, jak to widać u Arystotelesa w II De anima; obraz zmysłowy zaś nie jest doskonałością pierwszą, lecz drugą, wyobraźnia bowiem jest ruchem spowodowanym przez zmysł w czynie, jak powiedziano w III ks. De anima. Człowiek zatem nie otrzymuje gatunku od samego wyosobnionego obrazu zmysłowego.
Co więcej. Obrazy zmysłowe, które się rozumie w możności, są różne. To zaś, przez co jakaś rzecz otrzymuje gatunek, musi być jednym, jedna rzecz bowiem ma jeden gatunek. Nie otrzymuje więc człowiek gatunku od obrazów zmysłowych, według tego, jak są w różnych podmiotach wyosobnione, odpowiednio do czego są rozumiane w możności.
Podobnie. To, przez co człowiek otrzymuje gatunek, musi zawsze pozostawać w tym samym osobniku, póki on trwa; inaczej osobnik nie byłby zawsze jednego i tego samego gatunku, lecz raz jednego, a raz innego. Obrazy zmysłowe zaś nie pozostają zawsze tymi samymi w jednym człowieku, lecz powstają niektóre nowe, a niektóre dawne przechodzą. Osobnik ludzki więc ani od obrazu zmysłowego nie otrzymuje gatunku, ani też nie styka się przezeń z pierwiastkiem właściwym swego gatunku, którym jest umysł bierny.
Jeśliby się zaś powiedziało, że ten człowiek nie otrzymuje gatunku od samych obrazów zmysłowych, lecz od władz, w których są obrazy zmysłowe, mianowicie od wyobraźni, pamięci i władzy myślenia, która jest właściwą człowiekowi, i którą Arystoteles w III De anima nazywa umysłem doznającym, to jeszcze wynikałyby te same niedorzeczności. Skoro bowiem władza myślenia ma działania tylko odnośnie do rzeczy poszczególnych, których obrazy umysłowe składa i rozdziela i ma organ cielesny, którym działa, nie przewyższa ona rodzaju duszy zmysłowej. Przez duszę zmysłową nie jest zaś człowiek człowiekiem, lecz zwierzęciem. Dalej więc stąd wynika, że wyosobnione jest w nas tylko to, co jest właściwością człowieka jako zwierzęcia.
Oprócz tego. Władza myślenia, skoro działa przez organ, nie jest tym, przez co rozumiemy, gdyż rozumienie nie jest czynnością jakiegoś organu. To zaś, przez co rozumiemy, jest tym, przez co człowiek jest człowiekiem, skoro rozumienie jest działaniem właściwym człowiekowi, wynikającym z jego gatunku (I Ethic.). Ten osobnik nie jest więc człowiekiem przez władzę myślenia, ani też nie jest ta władza tym, przez co człowiek substancjalnie różni się od zwierząt, jak to mylnie podaje powyższy Komentator.
Co więcej. Władza myślenia nie jest przyporządkowana do rozumu biernego, którym człowiek rozumie, inaczej, jak tylko przez tę czynność, przez którą przygotowują się obrazy zmysłowe, by przez umysł czynny stać się aktualnie zrozumiałymi, i nadać umysłowi biernemu właściwy mu sposób doskonałości. Ta zaś czynność nie pozostaje w nas zawsze taką samą. Niemożliwym jest zatem, by człowiek przez nią czy to stykał się z właściwym pierwiastkiem gatunku ludzkiego, czy przez nią miał gatunek. Jasnym więc jest, że powyższą odpowiedź należy zupełnie odrzucić.
Podobnie, to, przez co jakaś rzecz pracuje lub działa, jest podstawą, z której wynika działanie nie tylko odnośnie do jej bytu, lecz także odnośnie do wielości lub jedności; skoro od tego samego ciepła pochodzi tylko jedno grzanie, czyli jedno aktualne ogrzanie; chociaż wielorako można być ogrzanym, czyli bierne ogrzanie może być wielorakie według różności rzeczy ogrzewanych razem przez jedno ciepło. Umysł zaś bierny jest tym, przez co dusza rozumie, jak mówi Arystoteles w III De anima. Jeśli więc umysł bierny tego i owego człowieka jest co do liczby jeden i ten sam, musi także rozumienie obu być jednym i tym samym. To zaś jest oczywiście niemożliwe, różne bowiem osobniki nie mogą mieć jednego działania. Niemożliwym jest więc, by był ten sam umysł bierny dla tego i tamtego.
Gdyby się zaś powiedziało, że samo rozumienie mnoży się według różności obrazów zmysłowych, nie można tego przyjąć. Jak bowiem powiedziano, jedna czynność jednego czynnika mnoży się tylko odpowiednio do różnych podmiotów, na które przechodzi owa czynność. Rozumienie zaś i chcenie i tym podobne nie są czynnościami przechodzącymi na materię zewnętrzną, lecz pozostają w samym czynniku, jakoby doskonałości samego czynnika, jak to widać u Arystotelesa w IX Metaph. Nie może więc jedno rozumienie umysłu biernego mnożyć się przez wielość obrazów zmysłowych.
Oprócz tego. Obrazy zmysłowe mają się do umysłu biernego niejako jak czynne do biernego, jak mówi Arystoteles w III De anima, że rozumienie jest pewnym doznawaniem. Samo zaś doznawanie doznającego różniczkuje się według różnych form lub idei czynników, a nie według zróżniczkowania co do liczby. W jednym bowiem doznającym podmiocie wynika razem od dwóch czynników, mianowicie ogrzewającego i wysuszającego, ogrzanie i wysuszenie; nie wynika zaś od dwóch ogrzewających czynników w jednym ogrzewanym podmiocie dwojakie ogrzanie, lecz tylko jedno, chyba jeśli może są różne gatunki ciepła. Skoro bowiem podwójne ciepło jednego gatunku nie może być w jednym podmiocie, ruch zaś liczy się według terminu dokąd, to jeśli ruch odbywa się w jednym czasie i w jednym podmiocie, nie może być podwójnego ogrzania w jednym podmiocie. I tak mówię, chyba że jest jakiś inny gatunek ciepła, jak na przykład przyjmuje się w nasieniu ciepło ognia, nieba i duszy. A zatem z wielości obrazów zmysłowych nie powiela się rozumienie umysłu biernego, chyba odnośnie do tego, że rozumie różnorodne idee, tak że możemy powiedzieć, że innym jest jego rozumienie, gdy rozumie człowieka, a inne, gdy rozumie konia. Lecz jedno rozumienie razem wszystkich tych rzeczy jest właściwością wszystkich ludzi. Wynika więc także, że to samo co do liczby rozumienie jest własnością tego i tamtego człowieka.
Co więcej. Umysł bierny pojmuje człowieka nie jako tego człowieka, lecz jako człowieka w ogóle, według pojęcia gatunku. To pojęcie zaś jest jedno, ilekroć by się mnożyły obrazy człowieka, czy w jednym człowieku, czy w różnych ludziach, wedle różnych osobników ludzkich, których swoistą właściwością są obrazy zmysłowe. Wielość obrazów zmysłowych nie może więc być przyczyną powielenia samego rozumienia umysłu biernego, odnośnie do jednego gatunku. I tak przecież pozostanie jedna co do liczby czynność wielu ludzi.
Podobnie. Podmiotem właściwym nawyku wiedzy jest umysł bierny; jego bowiem czynnością jest rozważanie na podstawie wiedzy. Przypadłość zaś, jeśli jest jedna, powiela się tylko wedle podmiotu. Jeśli więc jest jeden umysł bierny dla wszystkich ludzi, będzie musiał nawyk wiedzy identyczny co do gatunku, na przykład nawyk gramatyki, być co do liczby tym samym u wszystkich ludzi. To zaś jest nie do pomyślenia. Nie mają więc wszyscy ludzie jednego umysłu biernego.
Lecz na to odpowiadają, że nie umysł bierny jest podmiotem nawyku wiedzy, lecz umysł doznający i władza myślenia. Tak zaś być nie może. Jak bowiem dowodzi Arystoteles w II Ethic., z podobnych czynów powstają podobne nawyki i podobne także wydają czyny. Nawyk wiedzy powstaje zaś w nas z aktów umysłu biernego, a do tych aktów jesteśmy zdolni według nawyku wiedzy. A zatem nawyk wiedzy jest w umyśle biernym, a nie w umyśle doznającym.
Co więcej. Wiedza zajmuje się wnioskami dowodzeń, dowodzenie bowiem jest to sylogizm powodujący wiedzę, jak mówi Arystoteles w I Posteriorum. Wnioski zaś dowodzeń są powszechne, jak i zasady. Będzie więc wiedza w owej władzy, która poznaje pojęcia powszechne. Umysł bierny zaś nie poznaje pojęć powszechnych, lecz tylko poszczególne. Nie jest więc podmiotem nawyku wiedzy.
Oprócz tego. Przytoczono powyżej kilka argumentów przeciw temu, gdy była mowa o złączeniu umysłu biernego z człowiekiem.
Wydaje się zaś, że fałsz, iż kładzie się nawyk wiedzy w umyśle biernym, polega na tym, że znajdujemy ludzi bystrzejszych i mniej bystrych do rozważań naukowych, odpowiednio do różnego usposobienia władzy myślenia i wyobraźni. Lecz ta bystrość zależy od tych władz jak od dalszych skłonności, jak na przykład zależy także od dobroci dotyku i temperamentu cielesnego; według tego mówi Arystoteles w II De anima, że ludzie o czułym dotyku i miękkim ciele są zdolni umysłowo. Z nawyku wiedzy zaś wynika zdolność rozważania, jako z najbliższego pierwiastka tej czynności; musi bowiem nawyk wiedzy udoskonalać władzę, którą rozumiemy, by z łatwością działała, gdy chce, jak też inne nawyki muszą udoskonalać władze, w których istnieją.
Podobnie. Usposobienia władz powyższych pochodzą od przedmiotu, mianowicie obrazu zmysłowego, który przez dobroć owych władz zostaje przygotowany do tego, by łatwo stał się aktualnie rozumianym przez umysł czynny. Usposobienia zaś pochodzące od przedmiotu nie są nawykami, lecz tylko usposobienia ze strony władz; nawykiem męstwa nie są bowiem usposobienia, którymi znosi się rzeczy przerażające, lecz usposobienie, przez które część duszy, mianowicie popędliwa, skłania się do przyjęcia rzeczy, które przerażają. Jasnym jest więc, że nawyk wiedzy nie jest w umyśle doznającym, jak mówi powyższy Komentator, lecz raczej w umyśle biernym.
Podobnie. Jeżeli jest jeden umysł bierny dla wszystkich ludzi, trzeba przyjąć, że umysł bierny istniał zawsze, jeśli jak oni twierdzą, ludzie zawsze istnieli; a tym bardziej umysł czynny, gdyż czynne jest szlachetniejsze od doznającego, jak mówi Arystoteles, III De anima. Lecz jeśli czynnik jest wieczny i przyjmujący jest wieczny, to i rzeczy przyjmowane muszą być wieczne. Zatem idee poznawcze od wieków były w umyśle biernym. A więc nie na nowo przyjmuje on jakieś idee poznawcze. Zmysł zaś i wyobraźnia są potrzebne w poznawaniu tylko do tego, by od nich przyjmować idee poznawcze. A zatem ani zmysł, ani wyobraźnia nie będą potrzebne do poznawania. I powróci zdanie Platona, że wiedzy nie zdobywamy przez zmysły, lecz że one nam dają podnietę do przypominania sobie rzeczy dawniej poznanych.
Lecz na to odpowiada powyższy Komentator, że idee poznawcze mają podwójny podmiot; od jednego z tych podmiotów, mianowicie od umysłu biernego, mają wieczność, od drugiego zaś, mianowicie od obrazów zmysłowych, mają nowość; jak także na przykład podwójny jest podmiot idei otrzymywanej przez zmysł wzroku, mianowicie rzecz poza duszą i zdolność widzenia.
Ta zaś odpowiedź nie może się ostać. Niemożliwym jest bowiem, by działalność i doskonałość rzeczy wiecznej zależała od czegoś doczesnego. Obrazy zaś zmysłowe są doczesne, powstają w nas codziennie na nowo mocą zmysłów. Niemożliwym jest więc, by idee poznawcze, przez które umysł bierny przechodzi w czyn i działanie, zależały od obrazów zmysłowych, tak jak idea otrzymywana przez zmysł wzroku zależy od rzeczy będących poza duszą.
Co więcej. Żadna rzecz nie przyjmuje tego, co już posiada; przyjmującemu bowiem musi być brak rzeczy przyjmowanej, według Arystotelesa (III De anima). Lecz idee poznawcze przed moim lub twoim czuciem istniały w umyśle biernym; ci bowiem, którzy istnieli przed nami, rozumieli tylko o tyle, o ile umysł bierny został zaktualizowany przez idee poznawcze. Nie można też powiedzieć, że przestały istnieć te idee, uprzednio przyjęte do umysłu biernego, gdyż umysł bierny nie tylko przyjmuje, ale i przechowuje, co przyjmuje, stąd w III De anima nazwano go miejscem idei. A zatem idee poznawcze nie zostają przyjęte do naszego umysłu biernego z naszych obrazów zmysłowych. Daremnie więc stają się nasze obrazy zmysłowe poznawalnymi aktualnie, mocą umysłu czynnego.
Podobnie. Rzecz przyjęta jest w przyjmującym na sposób przyjmującego. Lecz rozum sam w sobie jest ponad ruchem. To więc, co w nim jest przyjęte, zostaje przyjęte stale i nieruchomo.
Oprócz tego. Skoro rozum jest wyższą władzą niż zmysł, musi być też bardziej jedną; i stąd widzimy, że jeden umysł sądzi o różnych rodzajach rzeczy zmysłowych, należących do różnych władz zmysłowych. Stąd możemy przyjąć, że czynności należące do różnych władz zmysłowych, schodzą się w jednym umyśle. Spośród zaś władz zmysłowych niektóre tylko przyjmują, jak zmysły, niektóre zaś zatrzymują, jak wyobraźnia i pamięć, stąd też nazywają się skarbcami. Musi więc umysł bierny i przyjmować, i zatrzymywać, co przyjął.
Co więcej. Niesłusznie się mówi, że w przyrodzie to, co się osiąga przez ruch, nie pozostaje, lecz natychmiast przestaje istnieć; skoro odrzuca się zdanie tych, którzy twierdzą, że wszystko zawsze się porusza; dlatego, że ruch musi się skończyć na spoczynku. Tym mniej zatem można powiedzieć, że w umyśle biernym nie zachowuje się to, co zostało przyjęte.
Co więcej. Jeśli od obrazów zmysłowych, istniejących w nas, umysł bierny nie przyjmuje żadnych idei poznawczych, gdyż je przyjął już od obrazów zmysłowych tych, którzy istnieli przed nami, z tego samego powodu nie przyjmuje ich od żadnych obrazów zmysłowych tych, których inni wyprzedzili. Lecz jeśli świat jest wieczny, jak oni przyjmują, każdego wyprzedził ktoś inny. A zatem umysł bierny nigdy nie przyjmuje idei poznawczych od obrazów zmysłowych. Niepotrzebnie więc Arystoteles przyjmuje umysł czynny, który obrazy zmysłowe ma czynić aktualnie poznawalnymi.
Oprócz tego. Wydaje się, że stąd wynika, iż umysł bierny nie potrzebuje obrazów zmysłowych do rozumienia. My zaś rozumiemy przez umysł bierny. A więc i my nie potrzebujemy zmysłu i obrazu zmysłowego do rozumienia. A to jest oczywiście fałszywe i przeciwne zdaniu Arystotelesa (III De anima).
Jeśliby się zaś powiedziało, że z tego samego powodu nie potrzebowalibyśmy obrazu zmysłowego do rozważania tych rzeczy, których idee poznawcze są zachowane w umyśle, nawet jeśli różni ludzie mają różny umysł bierny, co jest przeciwne zdaniu Arystotelesa, który mówi, że nigdy dusza nie rozumie bez obrazu zmysłowego, widać jasno, że to nie jest słuszny zarzut. Umysł bierny bowiem, jak i każda substancja, działa sposobem swej natury. Z natury swej jest zaś umysł formą ciała. Stąd rozumie wprawdzie rzeczy niematerialne, lecz ogląda je w czymś materialnym. Widać to stąd, że w naukach ogólnych podaje się szczegółowe przykłady, w których można przypatrzeć się temu, co się wykłada. W inny więc sposób ma się umysł bierny do obrazu zmysłowego, którego potrzebuje przed posiadaniem idei poznawczej, a w inny sposób po otrzymaniu idei poznawczej. Przedtem bowiem potrzebuje go, by od niego otrzymać ideę poznawczą i dlatego ma się do umysłu biernego jak przedmiot poruszający. Lecz po odebraniu idei poznawczej potrzebuje go jako jej narzędzia lub jej podstawy, stąd ma się do obrazu zmysłowego jak przyczyna sprawcza; na rozkaz bowiem umysłu tworzy się w wyobraźni obraz zmysłowy, odpowiadający takiej idei poznawczej, w której odbija się idea poznawcza, jak wzór w odwzorowaniu lub obrazie. Gdyby więc umysł bierny zawsze posiadał ideę poznawczą, nigdy by się go nie przyrównywało do obrazu zmysłowego, jak tego, który przyjmuje, do poruszającego go przedmiotu.
Podobnie. Umysł bierny jest tym, czym dusza i człowiek rozumie, według Arystotelesa (III De anima). Jeśli zaś umysł bierny jest jeden dla wszystkich i wieczny, muszą w nim być już przyjęte wszystkie idee poznawcze tych rzeczy, które jacykolwiek ludzie znają lub znali. Każdy z nas więc, który rozumie przez umysł bierny, owszem, którego rozumienie jest samym rozumieniem umysłu biernego, rozumie wszystkie rzeczy, które ktokolwiek rozumie lub rozumiał. A to jest oczywiście fałszywe.
Na to zaś odpowiada powyższy Komentator, że my rozumiemy przez umysł bierny tylko o ile się z nami styka przez nasze obrazy zmysłowe. A ponieważ nie wszyscy mają te same obrazy zmysłowe, ani też dyspozycja ich nie jest taka sama, więc też jeden nie rozumie tego, co rozumie drugi. I wydaje się, że ta odpowiedź zgadza się z tym, co powiedziano powyżej. Jeśli bowiem nawet umysł bierny nie jest jeden, rozumiemy te rzeczy, których idee poznawcze są w umyśle biernym, tylko o ile istnieją obrazy zmysłowe do tego sposobne.
Lecz że ta odpowiedź nie jest całkowicie zadowalającą, dowodzi się w ten sposób. Skoro umysł bierny zostaje zaktualizowany przez przyjętą ideę poznawczą, może działać sam przez się, jak mówi Arystoteles w III De anima. Stąd widzimy, że jest w naszej mocy rozważać, gdy chcemy, na nowo to, co raz zrozumieliśmy. I nie przeszkadzają nam w tym też obrazy zmysłowe, gdyż w mocy naszej jest tworzyć obrazy zmysłowe przystosowane do dowolnego rozważania, chyba żeby była przeszkoda ze strony organu tego obrazu zmysłowego, jak się to zdarza u szaleńców i ludzi w letargu, którzy nie mogą mieć wolności w używaniu wyobraźni i pamięci. Z tego powodu mówi Arystoteles w VIII Phys., że ten, kto ma już nawyk wiedzy, chociażby nie rozważał aktualnie, nie potrzebuje motoru, który by go sprowadzał z możności do czynu, chyba tylko takiego, który by usuwał przeszkodę, lecz sam może, jak chce, rozpocząć aktualne rozważanie. Jeśli zaś w umyśle biernym istnieją idee poznawcze wszystkich nauk, a tak należy powiedzieć, jeśli on jest jeden i wieczny, będzie umysł bierny potrzebował obrazów zmysłowych tak samo, jak ten, który posiadając naukę, potrzebuje ich do jej rozważania, czego także nie może uczynić bez obrazów zmysłowych. Skoro więc każdy człowiek rozumie przez umysł bierny według tego, że go idee poznawcze aktualizują, to każdy człowiek będzie mógł rozważać, gdy zechce, rzeczy znane wszystkim naukom. A to jest oczywiście fałszywe, w ten sposób bowiem nikt by nie potrzebował nauczyciela do nabywania wiedzy. A zatem umysł bierny nie jest jeden i wieczny.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.