Księga II, Rozdział 74
O zdaniu Avicenny, który twierdził, że formy poznawcze nie zostają zachowane w umyśle biernym
Wydaje się, jakoby powyższym argumentom sprzeciwiało się zdanie Avicenny. Mówi on bowiem w swej księdze de Anima, że idee poznawcze pozostają w umyśle biernym tylko jak długo są aktualnie rozumiane.
Próbuje on tego dowieść, dlatego, że jak długo formy poznane pozostają w władzy poznawczej, są one aktualnie poznawane; przez to bowiem staje się zmysł aktualnym, że się utożsamia z aktualnie poznawanym przedmiotem; i podobnie rozum gdy jest zaktualizowany, utożsamia się z aktualnie rozumianym przedmiotem. (III de Anima). Stąd się wydaje, że ilekroć zmysł lub rozum staje się jednym z rzeczą poznawaną zmysłem lub z rzeczą rozumianą, odnośnie do tego, że ma jej formę, dochodzi do poznania aktualnego przez zmysł lub przez rozum. Mówi także, że władze, które przechowują formy aktualnie nie poznawane, nie są władzami poznawczymi, lecz skarbcem władz poznawczych; jak na przykład wyobraźnia będąca skarbcem form poznawanych przez zmysł; i pamięć, która według niego jest skarbcem idei, poznanych bez pomocy zmysłu, jak na przykład gdy owca poznaje nieprzyjaciela w wilku. Zdarza się zaś, że tego rodzaju władze przechowują formy aktualnie nie poznawane, o ile mają pewne organa cielesne, w których zostają przyjęte formy w sposób podobny do poznawania. I z tego powodu, władza poznawcza zwracając się do tego rodzaju skarbców, aktualnie poznaje. Wiadomo zaś, że umysł bierny jest władzą poznawczą, i że nie ma organu cielesnego. Stąd wnioskuje Avicenna, że jest rzeczą niemożliwą, by idee poznawcze były przechowywane w umyśle biernym, chyba tylko póki rozumie aktualnie. Muszą więc albo same idee poznawcze być przechowywane w jakimś organie cielesnym, lub w jakiejś władzy mającej organ cielesny, albo trzeba, by formy poznawcze istniały same przez się i by do nich nasz umysł bierny się przyrównywał jak zwierciadło do rzeczy, które się widzi w zwierciedle; albo też muszą idee poznawcze na nowo spływać do umysłu biernego od jakiegoś oddzielonego czynnika, ilekroć aktualnie rozumie. Pierwsza zaś z tych rzeczy jest niemożliwa, formy bowiem istniejące we władzach posługujących się organami cielesnymi, są poznawalne tylko w możności. Druga zaś jest to stanowisko Platona, które odrzuca Arystoteles w swej Metafizyce. Wnioskuje więc Avicenna, że pozostaje trzecia możliwość: że ilekroć aktualnie rozumiemy, spływają idee poznawcze do naszego umysłu biernego od umysłu czynnego, który to umysł czynny on uważa za pewną substancję oddzieloną.
Jeśli zaś ktoś mu zarzuca, że nie ma wtedy różnicy między człowiekiem, gdy się pierwszy raz uczy i gdy potem chce aktualnie rozważyć, co się poprzednio nauczył, odpowiada on wtedy, że uczenie się nie jest niczym innym, jak nabywaniem doskonałej sprawności łączenia się z czynnym umysłem, by otrzymać od niego formę poznawczą. A zatem przed nauczeniem się jest w człowieku sama możność do takiego przyjmowania, uczenie się zaś jest jakoby przystosowaną możnością.
Wydaje się także, że z tym stanowiskiem zgadza się to, co wykazuje Arystoteles w księdze de Memoria, że pamięć nie jest w części rozumnej, lecz w zmysłowej części duszy. Wydaje się stąd, że przechowanie idei poznawczych nie należy do rozumnej części duszy.
Lecz jeśli się to pilnie rozważy, zdanie to, co do swego pochodzenia, mało albo wcale się nie różni od zdania Platona. Platon bowiem przyjął, że formy poznawcze są pewnymi oddzielonymi substancjami, od których w dusze nasze spływała wiedza. Avicenna zaś przyjmuje, że od jednej substancji oddzielonej, którą jest według niego umysł czynny, spływa wiedza w nasze dusze. Nie ma zaś różnicy co do sposobu nabywania wiedzy, czy powoduje ją jedna czy wiele substancji oddzielonych; w każdym bowiem wypadku wynika stąd, że wiedza nasza nie pochodzi od przedmiotów zmysłowych. Że zaś jest przeciwnie, widać jasno stąd, że komu brak jakiegoś zmysłu, temu brak i wiedzy o przedmiotach zmysłowych, które się poznaje przez ten zmysł.
Powiedzieć zaś, że przez to, iż umysł bierny ogląda rzeczy poszczególne, będące w wyobraźni, zostaje on oświecony światłem umysłu czynnego, aby poznawał to co powszechne, oraz że czynności sił niższych, mianowicie wyobraźni i pamięci i władzy myślenia, czynią duszę zdolną do przyjęcia emanacji umysłu czynnego, jest to próżny wymysł. Widzimy bowiem, że dusza nasza tym bardziej jest dysponowaną do otrzymywania od substancji oddzielonych, im bardziej się odsuwa od rzeczy cielesnych i zmysłowych; przez oddalanie się bowiem od tego co jest niższe, przystępuje się do tego, co jest wyższe. Nie jest więc prawdopodobnym, by przez to, że dusza rozważa obrazy zmysłowe, skłaniała się do otrzymywania wpływu rozumu oddzielonego.
Platon zaś konsekwentniej się trzymał zasadniczego swego stanowiska. Przyjął bowiem, że rzeczy zmysłowe nie dysponują duszy do otrzymywania wpływu form oddzielonych, lecz tylko pobudzają rozum do rozważania tych rzeczy, o których wiedział z przyczyny zewnętrznej. Przyjmował bowiem, że na początku przyczyną wiedzy o rzeczach poznawalnych w duszach naszych są formy oddzielone, stąd nazwał uczenie się pewnym przypominaniem sobie. I to jest potrzebne z jego punktu widzenia. Skoro bowiem substancje oddzielone są nieruchome i niezmienne, zawsze wiedza o rzeczach promieniuje z nich w naszą duszę, która jest do tej wiedzy zdolna.
Co więcej. To co jest przyjęte w jakiejś rzeczy, istnieje w niej na sposób przyjmującego. Byt zaś umysłu biernego jest bardziej stały niż byt materii cielesnej. Skoro więc formy spływające od umysłu czynnego do materii cielesnej zostają według niego w niej zachowane, tym bardziej zostają zachowane w umyśle biernym.
Dalej. Poznanie umysłowe jest doskonalsze od zmysłowego. Jeśli więc w poznaniu zmysłowym jest coś co przechowuje rzeczy poznane, tym bardziej będzie to w poznaniu umysłowym.
Podobnie. Widzimy, że różne rzeczy, które w niższym porządku możności należą do różnych możności, w wyższym porządku należą do jednej; jak na przykład zmysł wspólny ujmuje przedmioty poznane przez wszystkie zmysły poszczególne. Ujmowanie zaś i przechowywanie, które w części duszy zmysłowej należą do różnych władz, muszą się łączyć w najwyższej władzy, mianowicie w rozumie.
Oprócz tego. Umysł czynny według niego jest przyczyną wszystkich nauk. Jeśli więc uczenie się nie jest niczym innym jak przystosowaniem się w celu złączenia z umysłem czynnym, to ten, kto uczy się jednej nauki, nie uczy się jej więcej niż innej. A to jest oczywiście fałszywe.
Jasnym jest również, że sprzeciwia się to zdaniu Arystotelesa, który mówi w III de Anima, że umysł bierny jest mieszkaniem idei, nie znaczy to nic innego, jak tylko, że jest on skarbcem idei poznawczych, by się posłużyć słowami Avicenny.
Podobnie. Dodaje on następnie (Num. 6), że gdy umysł bierny nabywa wiedzy, zdolny jest do działania sam przez się, chociaż nie rozumie aktualnie. Nie potrzebuje więc wpływu jakiegoś wyższego czynnika.
Mówi także w VIII Phys., że przed uczeniem się jest człowiek w istotnościowej możności do wiedzy, i dlatego potrzebuje poruszającego, który by go sprowadził do czynu; a gdy się już nauczył, nie potrzebuje już sam przez się poruszającego. A zatem nie potrzebuje wpływu umysłu czynnego.
Mówi także w III de Anima, że obrazy zmysłowe mają się do umysłu biernego, jak przedmioty zmysłowe do zmysłu. Widać stąd, że idee poznawcze pochodzą w umyśle biernym od obrazów zmysłowych, a nie od substancji oddzielonej.
Nie trudno zaś jest odpowiedzieć na zarzuty, które, jak się zdaje, temu się sprzeciwiają. Umysł bierny jest bowiem w czynie doskonałym odnośnie do idei poznawczych, gdy je aktualnie rozważa; gdy ich zaś nie rozważa aktualnie, nie jest w czynie doskonałym odnośnie do owych idei, lecz jest w stanie pośrednim między możnością a czynem. A to właśnie mówi Arystoteles w III de Anima, że gdy ta część, mianowicie umysł bierny, utożsamia się z jakąś rzeczą, mówi się, że wie aktualnie. To się zaś zdarza, gdy może sam przez się działać. Jest więc i wtedy podobny w pewien sposób do możności, jednak nie w ten sam sposób, jak przed uczeniem się czy przed wynalazkiem.
Pamięć zaś umieszcza się w części zmysłowej, dlatego, że jest czyjąś własnością o ile podpada pod pewien określony czas, odnosi się bowiem tylko do przeszłości. I dlatego, skoro się jej nie odrywa od poszczególnych okoliczności, nie należy do części umysłowej, zajmującej się tym co powszechne. Lecz nie wyklucza się przez to, by umysł bierny nie zachowywał przedmiotów poznawalnych, oderwanych od wszelkich poszczególnych warunków.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.