Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 75

Rozwiązanie argumentów, które, jakby się zdawało, dowodzą jedności umysłu biernego

Ażeby dowieść jedności umysłu biernego, przytacza się pewne argumenty, o których należy wykazać, że nie są skuteczne.

Widzimy bowiem, że każda forma, która jest jedną co do gatunku a mnogą co do liczby, zostaje wyosobnioną przez materię; te rzeczy bowiem, które są jedne co do rodzaju a mnogie co do liczby, schodzą się odnośnie do formy, a rozróżniają się według materii. Jeśli więc umysł bierny w różnych ludziach powiela się co do liczby, to skoro jest jednym co do rodzaju, musi być w tym i tym wyosobniony przez materię. Jednak nie przez materię, któraby była jego częścią; gdyż w ten sposób przyjmowanie jego byłoby w rodzaju przyjmowania materii pierwszej i przyjmowałby formy indywidualne, to zaś jest przeciwne naturze umysłu. Wynika więc stąd, że go wyosabnia materia, którą jest ciało człowieka, którego ten umysł ma być formą. Każda zaś forma, wyosobniona przez materię którą aktualizuje, jest formą materialną. Musi bowiem byt każdej rzeczy zależeć od tego, od czego zależy jej wyosobnienie; jak bowiem pierwiastki wspólne należą do istotności gatunku, tak pierwiastki wyosabniające należą do istotności tego osobnika. Wynika więc stąd, że umysł bierny jest formą materialną. A zatem, że nie przyjmuje niczego ani nie działa bez organu cielesnego. A sprzeciwia się to także naturze umysłu biernego. Umysł bierny nie mnoży się więc w różnych ludziach, lecz jest jeden dla wszystkich.

Podobnie. Gdyby umysł bierny był inny w tym a inny w tamtym człowieku, musiałaby idea rozumiana być inną co do liczby w tym i tamtym człowieku, będąc mimo to jedną gatunkowo; skoro bowiem podmiotem właściwym idej rozumianych aktualnie jest umysł bierny, trzeba, by wraz z pomnożeniem umysłu biernego mnożyły się co do liczby także idee poznawcze w różnych umysłach. Idee zaś lub formy, które gatunkowo są takimi samymi, a różnią się co do liczby, są to formy indywidualne. Te zaś nie mogą być formami poznawczymi, gdyż formy poznawcze są powszechne a nie szczegółowe. Niemożliwym jest więc, by umysł bierny został powielony w różnych osobnikach ludzkich. Musi więc być jeden we wszystkich.

Co więcej. Nauczyciel przelewa wiedzę, którą posiada, w ucznia. Albo więc wiedzę tę samą co do liczby, albo różną co do liczby, nie zaś co do gatunku. To drugie wydaje się niemożliwym, gdyż w ten sposób nauczyciel powodowałby swą wiedzę w uczniu w ten sam sposób, w jaki rodząc podobne sobie co do gatunku, powoduje swoją formę w drugim; wydaje się zaś, że to należy do czynników materialnych. Musi więc w uczniu powodować wiedzę tę samą co do liczby. Toby zaś być nie mogło, gdyby nie mieli obaj jednego umysłu biernego. Wydaje się więc koniecznym, by był jeden umysł bierny dla wszystkich ludzi.

Jak zaś powyższe stanowisko nie jest prawdziwe, czego dowiedziono, tak łatwo rozwiązać argumenty przytoczone na potwierdzenie tego stanowiska.

Przyznajemy bowiem, że umysł bierny jest u różnych ludzi jeden co do gatunku, a mnogi co do liczby; z tym jednak, by nie podnosić, że części człowieka jako takie nie należą do rodzaju lub gatunku, lecz tylko jako części całości. Nie wynika stąd jednak, by umysł bierny był formą materialną, zależną co do bytu od ciała. Jak bowiem jest właściwością duszy ludzkiej odpowiednio do jej gatunku, by gatunkowo łączyła się z takim ciałem, tak ta dusza różni się od tamtej co do liczby tylko przez to, że stoi w stosunku do ciała innego co do liczby. I w ten sposób zostają wedle ciał wyosobnione dusze ludzkie, a co za tym idzie i umysł bierny, będący możnością duszy, nie jakoby to wyosobnienie zostało spowodowane przez ciała.

Drugi zaś jego argument zawodzi, dlatego, że nie rozróżnia pomiędzy tym, przez co się rozumie, a tym, co się rozumie. Idea bowiem przyjęta w rozumie biernym nie jest tym, co się rozumie. Skoro bowiem wszystkie sztuki i nauki zajmują się rzeczami które się rozumie, wynikałoby stąd, że wszystkie nauki zajmują się ideami istniejącymi w umyśle biernym. To zaś jest oczywiście fałszywym, żadna bowiem nauka się nimi nie zajmuje, prócz logiki i metafizyki. A jednak poznaje się przez nie wszystko, co jest w innych naukach. Idea poznawcza przyjęta w umyśle biernym, jest więc tym, przez co się rozumie, a nie tym co się rozumie, jak też idea barwy w oku nie jest tym co się widzi, lecz tym, przez co się widzi. To zaś, co się rozumie, jest to sama istota rzeczy istniejących poza duszą; tak jak i rzeczy istniejące poza duszą widzi się wzrokiem cielesnym. Na to bowiem wynaleziono sztuki i nauki, by poznawać rzeczy, jak istnieją w swych naturach.

Dlatego jednak, że nauki zajmują się pojęciami powszechnymi, nie muszą pojęcia powszechne istnieć substancjalnie poza duszą, jak to przyjmował Platon. Chociaż bowiem potrzebnym jest dla prawdziwego poznania, by poznanie odpowiadało rzeczy, nie potrzeba jednak, by ten sam był sposób bycia w poznaniu co w rzeczy. To bowiem co w rzeczy jest złączone, czasem poznaje się oddzielnie; może być na przykład jakaś rzecz naraz i białą i słodką; wzrok jednak poznaje samą białość, a smak samą słodycz. Podobnie także umysł rozumie prostą istniejącą w materii zmysłowej, poza materią zmysłową, chociaż może ją rozumieć także w materii zmysłowej. Ta różnorodność zaś przydarza się odpowiednio do różnorodności idej poznawczych przyjętych w umyśle; idea poznawcza jest bowiem czasami tylko podobieństwem ilości, czasami zaś kwantytatywnej substancji zmysłowej. Podobnie zaś, chociaż natura rodzaju i gatunku nie istnieje nigdy inaczej jak w tych a tych osobnikach, to jednak umysł rozumie naturę gatunku i rodzaju bez rozumienia pierwiastków wyosabniających; i tym jest rozumienie pojęć powszechnych. I tak nie sprzeciwiają się sobie te dwie rzeczy, że mianowicie pojęcia powszechne nie istnieją poza duszą, i że umysł, rozumiejąc pojęcia powszechne, rozumie rzeczy będące poza duszą. Że zaś umysł rozumie naturę rodzaju lub gatunku ogołoconą z pierwiastków wyosabniających, dzieje się to z powodu warunków przyjętej w nim idei poznawczej, która przez umysł czynny staje się niematerialną, jako oderwana od materii i warunków materialnych, przez które się dana rzecz wyosabnia. I dlatego nie mogą władze zmysłowe poznawać pojęć powszechnych, nie mogą bowiem przyjąć formy niematerialnej, skoro przyjmują zawsze w organie cielesnym.

Nie musi zatem istnieć jedna co do liczby idea poznawcza u tego i owego rozumiejącego; z tegoby bowiem wynikało, że istnieje jedno co do liczby rozumienie tego i owego, skoro działanie wynika z formy, będącej podstawą gatunku. Lecz na to, by jedna rzecz była rozumiana, trzeba, by było podobieństwo jednej i tej samej rzeczy. I to jest możliwe, jeśli idee poznawcze są różne co do liczby; nic bowiem nie przeszkadza, by powstało kilka różnych obrazów jednej rzeczy, i stąd się zdarza, że jednego człowieka widzi więcej ludzi. Nie przeszkadza więc powszechnemu poznaniu umysłu, by istniały w różnych ludziach różne idee poznawcze.

Nie wynika stąd także, jeśli idea poznawcza jest co do gatunku jedna, a co do liczby jest ich wiele, by te idee nie były poznawalne aktualnie, lecz tylko w możności, tak jak inne rzeczy poszczególne. Byt indywidualny nie sprzeciwia się bowiem aktualnej poznawalności bytu; należy bowiem powiedzieć, że sam umysł bierny i czynny, jeśli się przyjmie, że są substancjami oddzielonymi, nie złączonymi z ciałem lecz z istniejącymi same przez się, są pewnymi indywidualnymi rzeczami, a jednak są poznawalne. Lecz tym, co się sprzeciwia poznawalności, jest materialność; widać stąd, że na to, by formy rzeczy materialnych stały się aktualnie poznawalnymi, muszą zostać od materii oderwane. I dlatego w tych rzeczach, w których wyosobnienie odbywa się przez tę oznaczoną materię, rzeczy wyosobnione nie są aktualnie poznawalnymi. Jeśli zaś wyosobnienie nie odbywa się przez materię, nic nie przeszkadza, by to, co zostało wyosobnione, było aktualnie poznawalne. Idee poznawcze zostają zaś wyosobnione przez swój podmiot, którym jest umysł bierny, podobnie jak i wszystkie inne formy. Stąd, skoro umysł bierny nie jest materialny, nie odbiera on ideom, które wyosabnia, aktualnej poznawalności.

Oprócz tego. W rzeczach materialnych, podobnie jak nie są aktualnie poznawalne osobniki, których jest wiele w jednym gatunku, jak na przykład konie albo ludzie, tak też nie są aktualnie poznawalnymi osobniki, które są jedyne w swoim gatunku, jak to słońce i ten księżyc. W ten sam zaś sposób wyosabnia umysł bierny gatunki, czy jest jeden umysł bierny czy jest ich więcej; lecz nie w ten sam sposób powielają się one w jednym gatunku. Jest więc obojętnym, odnośnie do aktualnej poznawalności idej poznawczych przyjętych w umyśle biernym, czy jest jeden umysł bierny we wszystkich, czy jest ich więcej.

Podobnie. Umysł bierny, według powyższego Komentatora, jest ostatni w porządku substancyj rozumnych, których według niego jest więcej. Nie można też zaprzeczyć, by niektóre z powyższych substancyj nie poznawały tych rzeczy, które poznaje umysł bierny, formy bowiem, jak on sam mówi, rzeczy spowodowanych przez ruch sfer, są w poruszających sferami. Wynika więc znowu, że chociaż umysł bierny jest jeden, form poznawczych jest wiele w różnych rozumach.

Chociaż zaś powiedzieliśmy, że idea poznawcza, przyjęta w umyśle biernym nie jest tym co się rozumie, lecz tym czym się rozumie, to jednak nie usuwa się tego, by rozum przez pewną refleksję rozumiał sam siebie i swoje rozumienie, i ideę, przez którą rozumie. Rozumienie zaś swoje rozumie dwojako: jednym sposobem szczegółowo, rozumie bowiem, że teraz rozumie, drugim sposobem ogólnie, gdy rozumuje o naturze samego rozumienia. Stąd też i rozum i ideę poznawczą rozumie w ten sam sposób dwojako: i poznając że istnieje, oraz posiada ideę poznawczą, a to znaczy poznawać szczegółowo; i rozważając naturę swoją i naturę idei poznawczej, co znaczy poznawać ogólnie. I tym sposobem zajmują się nauki rozumem i rzeczami poznawalnymi.

Z tego zaś co powiedziano, widać także jasno rozwiązanie trzeciego argumentu. Powiedzenie bowiem, że wiedza w uczniu i nauczycielu jest ta sama co do liczby, jest częściowo prawdziwe, a częściowo nie jest prawdziwe. Jest ona bowiem jedną co do liczby odnośnie do tego co się wie, nie jest zaś jedną co do idej poznawczych, którymi się wie, ani też odnośnie do samego nawyku wiedzy. A jednak nie musi nauczyciel powodować w uczniu wiedzy w ten sam sposób jak ogień rodzi ogień. Inny bowiem jest sposób bycia tych rzeczy, które rodzi natura, a inny tych, które rodzi sztuka. Ogień mianowicie rodzi ogień z natury swej, sprowadzając materię z możności do czynu swej formy; nauczyciel zaś powoduje wiedzę w uczniu sposobem sztuki, na to bowiem istnieje sztuka dowodząca, którą Arystoteles podaje w księdze Posterioribus, dowód bowiem jest to sylogizm powodujący wiedzę.

Należy jednak wiedzieć, że według tego, co uczy Arystoteles w VII Metaph., są pewne sztuki, w których materia nie jest jakimś pierwiastkiem czynnym, wywołującym skutek sztuki, jak to widać w sztuce budowniczej; nie ma bowiem w drzewie i kamieniu jakiejś czynnej siły, pobudzającej do wybudowania domu, lecz tylko bierna zdatność. Jest zaś pewna sztuka, w której materia jest pewnym czynnym pierwiastkiem, pobudzającym do wytworzenia skutku sztuki, jak to widać w sztuce lekarskiej, w ciele chorym bowiem istnieje pewien czynny pierwiastek, prowadzący do zdrowia. I dlatego nigdy natura nie powoduje skutku sztuki pierwszego rodzaju, lecz powstaje on zawsze ze sztuki, tak jak wszelki dom jest dziełem sztuki. Skutek zaś sztuki drugiego rodzaju powstaje i od sztuki i od natury bez sztuki, wielu ludzi bowiem odzyskuje zdrowie działaniem natury, bez sztuki lekarskiej. W tych rzeczach zaś, które mogą powstać i ze sztuki i z natury, sztuka naśladuje naturę, gdy ktoś bowiem choruje z powodu zimna, natura uzdrawia go przez ciepło. Stąd i lekarz, gdyby go miał leczyć, uzdrawia go przez ciepło. Do tej sztuki jest zaś podobną sztuka nauczania. W tym bowiem, którego się uczy, istnieje czynny pierwiastek prowadzący do wiedzy, mianowicie rozum i te rzeczy, które się rozumie z natury, mianowicie pierwsze zasady. I dlatego zdobywa się wiedzę dwojako: i bez nauki, przez odkrycie, i przez naukę. Nauczający więc w ten sposób zaczyna nauczać, jak odkrywca rozpoczyna swe odkrycie, przedkładając mianowicie rozważaniu ucznia zasady, które uczeń zna, gdyż wszelka nauka powstaje na podstawie wiedzy istniejącej uprzednio, i wyprowadzając wnioski z tych zasad i przedkładając przykłady zmysłowe, z którychby powstały w duszy ucznia obrazy zmysłowe, potrzebne do zrozumienia. A ponieważ zewnętrzne działanie nauczającego niczegoby nie zdziałało, gdyby nie było wewnętrznego pierwiastka wiedzy, który posiadamy od Boga, dlatego wśród teologów się mówi, że człowiek uczy dopomagając zewnętrznie, Bóg zaś działając wewnętrznie; podobnie jak się mówi, że lekarz gdy uzdrawia jest pomocnikiem natury. Tak więc nauczyciel powoduje wiedzę w uczniu nie czynnością naturalną, lecz sztuką, jak powiedziano.

Oprócz tego, skoro powyższy Komentator przyjmuje, że nawyk wiedzy jest w umyśle biernym jako w podmiocie, jedność umysłu biernego w niczym nie przyczynia się do tego, by była jedna co do liczby wiedza w nauczycielu i uczniu. Jasnym jest bowiem, że umysł bierny nie jest ten sam w różnych ludziach, skoro jest materialną możnością. Ten argument niczego więc, z jego stanowiska mówiąc, nie dowodzi.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.