Księga II, Rozdział 76
Że umysł czynny nie jest substancją oddzieloną, lecz czymś należącym do duszy
Na podstawie tego można wnioskować, że i umysł czynny nie jest jeden u wszystkich, jak to też przyjmuje Aleksander i Awicenna, którzy nie twierdzą, by umysł bierny był jednym dla wszystkich.
Skoro bowiem działający i przyjmujący stoją we wzajemnym do siebie stosunku, to każdemu doznającemu musi odpowiadać właściwy mu czynnik. Umysł bierny przyrównuje się do czynnego jako właściwy mu doznający lub przyjmujący; umysł czynny bowiem ma się do niego jak sztuka do materii, jak powiedziano (III de Anima). Jeśli więc umysł bierny jest czymś należącym do duszy ludzkiej, co się mnoży według wielości osobników, jak to wykazano, to umysł czynny będzie także takim, a nie jednym dla wszystkich.
Oprócz tego. Umysł czynny nie aktualizuje idei poznawczych w ten sposób, by przez nie rozumiał, zwłaszcza jako substancja oddzielona, skoro nie jest w możności, lecz w ten sposób, by przez nie rozumiał umysł bierny. Czyni je więc tylko takimi, jakich potrzebuje do rozumienia umysł bierny. Czyni je zaś takimi, jakim jest sam, wszelki bowiem czynnik sprawia skutek podobny sobie. Rozum czynny stoi więc w pewnej proporcji do umysłu biernego, a tak skoro umysł bierny jest częścią duszy, umysł czynny nie będzie substancją oddzieloną.
Co więcej. Tak jak materię pierwszą udoskonalają formy naturalne, będące poza duszą, tak umysł bierny udoskonalają formy aktualnie rozumiane. Lecz formy naturalne zostają przyjęte do materii pierwszej nie tylko przez działanie jakiejś substancji oddzielonej, lecz także przez działanie formy należącej do tego samego rodzaju, mianowicie formy istniejącej w materii, jak na przykład to ciało zrodzone jest z formy istniejącej w tych ciałach i tych kościach, jak tego dowodzi Arystoteles (VII Metaph.). Jeśli więc umysł bierny jest częścią duszy, a nie substancją oddzieloną, jak tego dowiedziono, to umysł czynny, którego działaniem stają się idee w nim poznawalne, nie będzie substancją oddzieloną, lecz pewną czynną władzą duszy.
Podobnie. Platon przyjął, że wiedzę w nas powodują Idee, które jak twierdził, są pewnymi substancjami oddzielonymi, któremu to twierdzeniu sprzeciwia się Arystoteles w I Metaph. Jest zaś rzeczą jasną, że wiedza nasza zależy od umysłu czynnego jako pierwszej podstawy. Jeśli więc umysł czynny jest pewną oddzieloną substancją, nie byłoby żadnej, albo tylko mała różnica między tym twierdzeniem, a twierdzeniem Platona, które Arystoteles odrzuca.
Dalej. Jeśli umysł czynny jest pewną substancją oddzieloną, musi jego działanie być ciągłe a nie przerywane, albo przynajmniej należy powiedzieć, że nie zostaje nawiązywane i przerywane według naszej woli. Czynnością umysłu czynnego jest zaś sprawiać, by obrazy zmysłowe stały się aktualnie rozumianymi. Będzie to więc czynił albo zawsze, albo nie zawsze. Jeśli nie zawsze, nie będzie mimo to tego czynił wedle naszej woli. Rozumiemy zaś aktualnie, gdy obrazy zmysłowe stają się aktualnie rozumianymi; musimy więc albo zawsze rozumieć, albo aktualne rozumienie nie jest w naszej możności.
Oprócz tego. Substancja oddzielona stoi w tym samym stosunku do wszystkich obrazów zmysłowych istniejących we wszystkich ludziach; podobnie jak słońce stoi w jednym i tym samym stosunku do wszystkich barw. Rzeczy zmysłowe zaś tak samo odczuwają uczeni i nieuczeni, a zatem w jednych i drugich istnieją te same obrazy zmysłowe. Podobnie więc u jednych i drugich staną się poznawalnymi przez umysł czynny, jedni i drudzy rozumieją więc w ten sam sposób.
Można zaś powiedzieć, że umysł czynny sam w sobie działa zawsze, lecz że obrazy zmysłowe nie zawsze stają się aktualnie poznawalnymi, lecz tylko wtedy, gdy są do tego przysposobione. Przysposabia je zaś do tego czyn władzy myślenia, a posługiwanie się tą władzą leży w naszej mocy. I dlatego aktualne rozumienie jest w naszej mocy. I z tego także powodu się zdarza, że nie wszyscy ludzie rozumieją to, czego obrazy zmysłowe posiadają; nie wszyscy bowiem mają odpowiednio zaktualizowaną władzę poznawczą, lecz mają ją tylko ci, którzy są wykształceni i do tego przyzwyczajeni.
Wydaje się zaś, że ta odpowiedź nie jest zupełnie wystarczającą. To przysposobienie bowiem do rozumienia, które jest dziełem władzy myślenia, musi być albo przysposobieniem umysłu biernego do przyjęcia form poznawczych, wypływających z umysłu czynnego, jak mówi Awicenna; albo też muszą być przysposobione obrazy zmysłowe, by się stały aktualnie poznawalnymi, jak powiadają Awerroes i Aleksander. Pierwsza zaś z tych możliwości nie wydaje się odpowiednią. A to dlatego, że umysł bierny z samej swej natury jest w możności do aktualnych idei poznawczych; stąd przyrównuje się go do nich jak coś przezroczystego do światła lub do czegoś barwnego. To zaś, w naturze czego leży przyjmowanie jakiejś formy, nie potrzebuje dalszego przysposobienia do tej formy; chyba, że w nim może istnieją skłonności przeciwne, jak na przykład materia wody zostaje przysposobioną do formy powietrza przez usunięcie zimna i gęstości. Nie ma więc niczego w umyśle biernym, co by mogło przeszkodzić przyjęciu jakiejkolwiek idei poznawczej; idee poznawcze nawet rzeczy przeciwnych nie są bowiem sobie przeciwne w umyśle, jak tego dowodzi Arystoteles w VII Metaph., skoro jedno jest racją poznawania drugiego. Fałsz zaś, który się przydarza w sądzie rozumu łączącego i rozdzielającego, pochodzi nie stąd, że w umyśle biernym istnieją pewne rzeczy rozumiane, lecz stąd, że mu brak pewnych rzeczy. Umysł bierny sam w sobie nie potrzebuje więc jakiegoś przysposobienia do przyjęcia idei poznawczych, wypływających od umysłu czynnego.
Oprócz tego. Barwy, które światło czyni aktualnie widzialnymi, na pewno wyciskają swe podobieństwo na przezroczystym, a co za tym idzie, na wzroku. Gdyby więc same idee poznawcze oświecone umysłem czynnym nie wyciskały swych podobieństw na umyśle biernym, lecz go tylko przysposabiały do przyjmowania, nie przyrównywałoby się obrazów zmysłowych do umysłu biernego, jak barw do wzroku, jak twierdzi Arystoteles (III de Anima).
Podobnie. Według tego nie byłyby obrazy zmysłowe same przez się koniecznymi do rozumienia, a co za tym idzie i zmysły nie byłyby potrzebne same przez się, lecz tylko przypadłościowo, jakoby podniecając i przysposabiając umysł bierny do przyjmowania. Jest to zdanie Platona, a sprzeciwia się porządkowi powstawania sztuki i nauki, który przyjmuje Arystoteles w I Metaph. i w ostatniej księdze Poster., mówiąc, że ze zmysłu powstaje pamięć, z wielu wspomnień doświadczenie, z wielu doświadczeń powszechne ujęcie, które jest podstawą nauki i sztuki.
Zgadza się zaś to stanowisko Awicenny z tym, co mówi o powstawaniu rzeczy w przyrodzie. Twierdzi bowiem, że wszystkie niższe czynniki tylko przysposabiają przez swoje czynności materię do przyjmowania form, które spływają od oddzielonego umysłu czynnego na odnośne materie. Stąd też z tego samego powodu przyjmuje, że obrazy zmysłowe przysposabiają umysł bierny, a formy poznawcze płyną od substancji oddzielonej.
Podobnie zaś, jeśli się przyjmie, że umysł bierny jest substancją oddzieloną, nie wydaje się słusznym, by władza myślenia przysposabiała obrazy zmysłowe do tego, by się stały aktualnie poznawalnymi i poruszały umysł bierny. Wydaje się, że zgadza się to ze stanowiskiem tych, którzy powiadają, że czynniki niższe przysposabiają tylko do ostatecznej doskonałości, a ostateczna doskonałość pochodzi od czynnika oddzielonego; i sprzeciwia się to zdaniu Arystotelesa w VII Metaph. Nie wydaje się bowiem, by dusza ludzka miała do rozumienia mniej doskonały stosunek, niż niższe rzeczy w naturze do właściwych sobie działań.
Co więcej. Szlachetniejsze skutki w tych niższych rzeczach powodują nie tylko czynniki wyższe, ale także wymagają czynników swojego rodzaju: człowieka bowiem rodzi słońce i człowiek (II Phys.). I podobnie widzimy w innych zwierzętach doskonałych, że pewne niższe zwierzęta rodzą się tylko z działania słońca, bez czynnego początku od swojego rodzaju, jak to widać u stworzeń zrodzonych z rozkładu. Rozumienie zaś jest najszlachetniejszym skutkiem, który istnieje w tych niższych tworach. Nie wystarcza więc przypisywać je dalszemu czynnikowi, jeśli nie przyjmuje się także czynnika bliższego. Ten argument jednak nie odnosi się do Awicenny, przyjmuje on bowiem, że każde zwierzę może się zrodzić bez nasienia. (De Natura Animal.).
Dalej. Czynnik poznaje się przez zamiar skutku. Dlatego też zwierzęta zrodzone z rozkładu nie pochodzą z zamiaru natury niższej, lecz tylko wyższej, gdyż pochodzą tylko od czynnika wyższego; z tego powodu mówi Arystoteles w VII Metaph., że są skutkiem przypadku. Zwierzęta zaś, które powstają z nasienia, są zamierzone przez naturę wyższą i niższą. Ten zaś skutek, mianowicie abstrahowanie form poznawczych od obrazów zmysłowych, leży w naszym zamiarze, nie tylko w zamiarze dalszego czynnika. Należy więc w nas przyjąć jakiś bliższy pierwiastek takiego skutku. Tym zaś jest umysł czynny. Nie jest on więc substancją oddzieloną, lecz jakąś władzą naszej duszy.
Podobnie. W naturze każdego poruszającego istnieje wystarczający pierwiastek dla jego naturalnego działania; a jeśli to działanie polega na czynności, posiada ta natura pierwiastek czynny, jak to jasno widać we władzach duszy wegetatywnej u roślin; jeśli zaś to działanie polega na doznawaniu, posiada ta natura pierwiastek doznający, jak to widać we władzach czuciowych u zwierząt. Człowiek zaś jest najdoskonalszym spośród wszystkich niższych poruszających. Jego zaś właściwym i naturalnym działaniem jest rozumienie, nie dokonuje się ono zaś bez pewnego doznawania, o tyle, że rozum doznaje czegoś od przedmiotu poznawalnego; nie dokonuje się i bez czynności, o ile rozum sprawia, że rzeczy poznawalne w możności stają się poznawalnymi w czynie. Musi więc właściwy pierwiastek obu, mianowicie umysł czynny i umysł bierny, istnieć w naturze człowieka, a żaden z nich nie może co do bytu być oddzielony od duszy człowieka.
Dalej. Jeśli umysł czynny jest pewną substancją oddzieloną, jest rzeczą jasną, że przewyższa on naturę człowieka. Działanie zaś, które człowiek wykonuje jedynie mocą jakiejś substancji nadprzyrodzonej, jest działaniem nadprzyrodzonym; jak na przykład czynienie cudów i proroctwa, i tym podobne rzeczy, które ludzie wykonują z daru bożego. Skoro więc człowiek mógłby rozumieć tylko mocą umysłu czynnego, to jeśli umysł czynny jest pewną substancją oddzieloną, wynikałoby stąd, że rozumienie nie jest działaniem naturalnym dla człowieka. I tak nie można by określać człowieka jako inteligentnego albo rozumnego.
Oprócz tego. Każda rzecz działa tylko przez jakąś władzę, która w niej istnieje formalnie; stąd Arystoteles w II de Anima wykazuje, że to, przez co żyjemy i czujemy, jest to forma i czyn. Lecz obie czynności, mianowicie umysłu biernego i umysłu czynnego są człowiekowi właściwe; abstrahuje on bowiem od obrazów zmysłowych, i przyjmuje do umysłu rzeczy aktualnie poznawalne; nie doszlibyśmy bowiem inaczej do poznania tych czynności, gdybyśmy ich w sobie nie doświadczyli. Muszą więc pierwiastki, którym się przypisuje te czynności, mianowicie umysł bierny i czynny, być pewnymi władzami, istniejącymi w nas formalnie.
Jeśliby się zaś powiedziało, że powyższe czynności przypisuje się człowiekowi odnośnie do tego, że umysł bierny i czynny się z nami łączą, jak mówi Awerroes, to wykazano już powyżej, że jeśli zetknięcie się umysłu biernego z nami jest pewną substancją oddzieloną, za jaką on to uważa, nie wystarcza to, byśmy przez nią rozumieli. Podobnie także rzecz się ma z umysłem czynnym. Przyrównuje się bowiem umysł czynny do idei poznawczych, przyjętych w umyśle biernym, jak sztukę do form sztucznych, które sztuka wytwarza z materii, jak to widać u Arystotelesa w III de Anima. Formy sztuki zaś nie wynikają z czynności sztuki, lecz tylko z podobieństwa formalnego; stąd i podmiot tych form nie może przez tego rodzaju formy wykonywać czynności pracownika. A zatem i człowiek, przez to, że są w nim idee poznawcze, zaktualizowane przez umysł czynny, nie może wykonywać działania umysłu czynnego.
Co więcej. Wszystko, co może rozpocząć właściwe sobie działanie tylko przez to, że je porusza zewnętrzny pierwiastek, zostaje raczej poruszone do działania, niż samo się porusza. Stąd zwierzęta nierozumne raczej zostają poruszane do działania, niż same się poruszają, gdyż każde ich działanie zależy od zewnętrznego poruszającego pierwiastka; zmysł bowiem, poruszony przez zewnętrzny przedmiot zmysłowy działa na wyobraźnię, i tak po porządku postępuje we wszystkich władzach, aż do władz poruszających. Działaniem zaś właściwym człowiekowi jest rozumienie, którego pierwszym pierwiastkiem jest umysł czynny, ten zaś powoduje idee poznawcze, a te w pewien sposób oddziaływają na umysł bierny, który zaktualizowany, porusza wolę. Jeśli więc umysł czynny jest jakąś substancją poza człowiekiem, to całe działanie człowieka zależy od pierwiastka zewnętrznego. Nie będzie więc człowiek sam siebie poruszał, lecz będzie poruszany przez coś innego. I w ten sposób nie będzie panem swych czynności, ani nie będzie zasługiwał na pochwałę czy naganę i zniknie wszelka nauka moralności i współżycie społeczne, co jest niedorzecznością. Umysł czynny nie jest więc substancją od człowieka oddzieloną.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.