Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 77

Że nie jest rzeczą niemożliwą, by umysł bierny i czynny schodził się w jednej substancji duszy

Wydawałoby się może komuś rzeczą niemożliwą, by jedna i ta sama substancja, mianowicie substancja naszej duszy, była w możności do wszystkich przedmiotów poznawalnych, co należy do umysłu biernego, i by je aktualizowała, co należy do umysłu czynnego; skoro żadna rzecz nie działa o ile jest w możności, lecz o ile jest aktualną. Stąd się nie wydaje, by umysł czynny i bierny mogły się schodzić w jednej substancji duszy.

Jeśli zaś ktoś należycie rzecz rozważy, nie wynika stąd nic nieodpowiedniego, ani trudnego. Nic bowiem nie przeszkadza, by jakaś rzecz była w stosunku do drugiej pod pewnym względem w możności, a pod pewnym względem w czynie, jak to widzimy w przyrodzie: powietrze bowiem jest wilgotne aktualnie, a suche w możności, ziemia zaś naodwrót. Podobnie można zaś porównać duszę rozumną do obrazów zmysłowych. Dusza bowiem rozumna posiada aktualnie coś, do czego obraz zmysłowy stoi w możności; a jest w możności do tego, co w obrazach zmysłowych znachodzi się aktualnie. Substancja duszy ludzkiej posiada bowiem niematerialność, i jak wynika z tego co powiedziano (R. 68), posiada stąd naturę rozumną, taką jest bowiem każda substancja niematerialna. Z tego zaś jeszcze nie wynika, by się w sposób określony upodobniała do tej lub owej rzeczy, czego potrzeba na to, by dusza nasza tę lub ową rzecz poznała w sposób określony, wszelkie poznanie odbywa się bowiem według upodobnienia rzeczy poznanej w poznającym. Pozostaje więc sama dusza rozumna w możności do określonych podobieństw rzeczy poznawalnych przez nas, a tymi są natury przedmiotów zmysłowych. A te określone natury przedmiotów zmysłowych przedstawiają nam obrazy zmysłowe. Te obrazy zmysłowe nie doszły jeszcze jednak do bytu umysłowego, skoro są podobieństwami rzeczy zmysłowych, także co do warunków materialnych, będących własnościami indywidualnymi, a także istnieją w organach materialnych. Nie są więc aktualnie poznawalne umysłem. A jednak, ponieważ w tym a tym człowieku, którego podobieństwo przedstawiają obrazy zmysłowe, należy przyjąć naturę powszechną, ogołoconą ze wszystkich wyosabniających warunków, są te obrazy poznawalne w możności. Tak więc mają one poznawalność w możności, chociaż są zdeterminowane aktualnie jako podobieństwa rzeczy. W duszy rozumnej było zaś naodwrót. Istnieje więc w duszy rozumnej władza czynna odnośnie do obrazów zmysłowych, która je czyni aktualnie poznawalnymi; i tę możność duszy nazywa się umysłem czynnym. Jest w niej także władza, która jest w możności do określonych podobieństw rzeczy zmysłowych i jest to możność umysłu biernego.

Różni się jednak to, co znachodzimy w duszy, od tego co znachodzimy w czynnikach naturalnych. Tam bowiem jedna rzecz jest w możności do czegoś tym samym sposobem, którym w drugiem znachodzi się aktualnie; materia powietrza jest bowiem w możności do formy wody tym samym sposobem, którym istnieje w wodzie. I dlatego ciała w przyrodzie, mające tę samą materię, wzajemnie na siebie w tym samym porządku działają i odbierają działanie. Dusza rozumna nie jest zaś w możności do podobieństwa rzeczy będących w obrazach zmysłowych tym samym sposobem, którym one są w obrazach; lecz sposobem, według którego owe podobieństwa zostają podniesione do czegoś wyższego, że mianowicie zostają oderwane od wyosabniających warunków materialnych, przez co stają się aktualnie poznawalne. I dlatego działanie rozumu czynnego w obrazie zmysłowym wyprzedza przyjmowanie umysłu biernego. I stąd najważniejszej czynności nie przypisuje się obrazom zmysłowym, lecz rozumowi czynnemu. Z tego powodu mówi Arystoteles (III de Anima), że przyrównuje się go do umysłu biernego, jako sztuka do materii.

Zupełnie podobnym przykładem byłoby, gdyby oko, wraz z tym, że jest przeźroczyste i przyjmuje barwy, miało tyle światła, żeby mogło czynić barwy widzialnymi aktualnie; jak na przykład powiadają, że niektóre zwierzęta światłem swych oczu wystarczająco oświecają sobie przedmioty, i z tego powodu w nocy widzą więcej a w dzień mniej; oczy bowiem mają słabe, gdyż porusza je słabe światło a razi je silne światło. W naszym umyśle podobnym temu jest to, że do tych rzeczy, które są najoczywistsze, ma się jak oko sowy do słońca (Metaph). Stąd słabe światło rozumu, które nam jest naturalne, wystarcza nam do rozumienia.

Że zaś naturalne dla naszej duszy światło rozumu wystarcza do pobudzenia działania umysłu czynnego, zobaczymy jasno rozważywszy konieczność przyjęcia umysłu czynnego. Widzieliśmy bowiem, że dusza jest w możności do przedmiotów umysłowych, tak jak zmysł do przedmiotów zmysłowych; jak bowiem nie zawsze czujemy, tak też nie zawsze rozumiemy. Platon zaś przyjął, że te przedmioty poznawalne, które rozumna dusza ludzka rozumie, są same przez się poznawalne, mianowicie są to idee, stąd nie potrzebował przyjmować umysłu czynnego odnośnie do przedmiotów poznawalnych. Gdyby zaś to było prawdą, wynikałoby stąd, że im bardziej jakieś rzeczy są same przez się poznawalne, tym bardziej my je rozumiemy. To zaś jest oczywiście fałszywe; bardziej są bowiem dla nas poznawalne te rzeczy, które są bliższe zmysłom, chociaż same w sobie one są mniej poznawalne. I to pobudziło Arystotelesa do przyjęcia, że te rzeczy, które są dla nas poznawalne, nie są jakimiś rzeczami poznawalnymi same przez się, lecz że się stają poznawalnymi przez rzeczy zmysłowe. Stąd musiał przyjąć władzę, któraby to czyniła. I władzą tą jest umysł czynny. Na to więc przyjmuje umysł czynny, by uczynić przedmioty poznawalne proporcjonalnymi do nas. To zaś nie przewyższa sposobu naturalnego nam światła umysłowego. Stąd nic nie przeszkadza, by przypisywać działalność umysłu czynnego temu światłu naszej duszy, zwłaszcza, że Arystoteles umysł czynny przyrównuje do światła (III de Anima).

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.